chuyện về một cây đào-Lại Nguyên Ân/Vũ Thu Hiên

CHUYỆN VỀ MỘT CÂY ĐÀO

NHÀ VĂN NGUYỄN CÔNG HOANTỪNG PHẢN BIỆN VỀ “CÂY ĐÀO TÔ HIỆU”

Lại Nguyên Ân

Đầu những năm 1960 ở miền Bắc, khi bắt đầu xuất hiện một số bài thơ bài hát về nhà tù thực dân ở Sơn La và “cây đào Tô Hiệu”, nhà văn Nguyễn Công Hoan đã từng lên tiếng – nói như ngày nay – “phản biện”. Ta nên biết Nguyễn Công Hoan là người cùng làng, lại có họ hàng với Tô Hiệu. Ý kiến ấy ông nêu trong một bài (đăng số 6/1962 trên tập san Nghiên cứu văn học của Viện Văn học) góp ý kiến với hai nhà giáo Đại học Tổng hợp Hà Nội khi ấy là Bạch Năng Thi và Phan Cự Đệ, tác giả giáo trình “Văn học Việt Nam 1930 – 1945” (Nxb. Giáo dục, 1960), nhân đấy Nguyễn Công Hoan nói thêm vài chuyện khác, trong đó có chuyện “cây đào Tô Hiệu”.

Nguyễn Công Hoan truy nguyên ra, người nêu ra chuyện “cây đào Tô Hiệu” với báo chí đương thời chính là nhà văn Nguyễn Tuân (Lần theo hướng Nguyễn Công Hoan chỉ, tôi đã thấy bài bút ký Đào Sơn La của Nguyễn Tuân đăng báo Văn học số Tết Kỷ hợi 1959); chuyện này sẽ nói đến vào dịp khác.

Ta hãy trở lại ý kiến nêu trên của Nguyễn Công Hoan.

Ông viết:“Mấy năm trước tôi đọc một bài của Nguyễn Tuân, nói đến một cây đào ở Sơn La. Không rõ anh đã hỏi ai mà cây đào ấy được khẳng định là của đồng chí Tô Hiệu trồng. Từ đó cây đào may mắn ấy đã trở thành đề tài sáng tác cho nhiều nhà văn nhà thơ. Riêng tôi cứ thắc mắc, tôi có hỏi một vài anh em chính trị phạm cũ. Trong những người này, đồng chí Lê Giản là người cũng có họ với đồng chí Tô Hiệu và với tôi, nói rằng không đúng, vì người tù nào lại có thì giờ đi trồng đào bao giờ? Vả lại nếu cây đào trồng từ ngày đồng chí Tô Hiệu thì đến năm nay, trải qua hơn hai chục năm, nó còn xanh hay đã cằn cỗi?”

Nguyễn Công Hoan cho biết ông đã có vài kinh nghiệm về sự quy công cho những người nổi tiếng. Ví dụ như ở ngay quê làng Xuân Cầu (Hưng Yên) của ông từ xa xưa đã có tục làm đám cưới vào ngày Nguyên đán (mồng 1 Tết), là vì người ta tính rằng: ngày ấy nhà nào cũng có cỗ bàn rồi nên đám cưới khỏi lo việc ăn uống, đỡ tốn kém. Thế mà đến lúc này (lúc Nguyễn Công Hoan viết bài báo, tức là năm 1962) người làng lại kể như là do Tô Hiệu ở tù Côn Đảo về thay lệ làng cũ nên mới có tục lệ mới ấy!

Nhà văn khẳng định chuyện ấy không đúng, vì theo ông, khi Tô Hiệu ở Côn Đảo về, tuổi anh còn trẻ, chưa thể gây ảnh hưởng lớn tới dư luận trong làng; mà trong tâm lý làng xã thì ‘bụt chùa nhà không thiêng’, còn nói theo lối nói thông dụng ở miền Bắc hồi những năm 1960 thì lúc ấy sự giác ngộ của dân làng ông cũng hãy còn kém!

Đó là điều mà ngày nay có thể gọi là sự “phản biện” của nhà văn Nguyễn Công Hoan trên một tình tiết cụ thể liên quan đến sử học và văn học.Tất nhiên, ta dễ thấy ý kiến này của ông rất ít được người ta quan tâm; có lẽ vì biểu tượng “cây đào Tô Hiệu” tương đối thông dụng ngày nay chủ yếu được sử dụng như là một biểu tượng của du lịch. 22/11/2009

__________________________________________________

NÓI LẠI, NÓI THÊM VỀ CÂY ĐÀO TÔ HIỆU

Vũ Thư Hiên

Bài viết trên của ông Lại Nguyên Ân đề ngày 22/11/2009, tôi được đọc ngày 22.02.2010 trên trang web Ba Sàm (Thông tấn xã Vỉa Hè), với chú thích “Lên trang viet-studies ngày 21.02.2010”.

Đọc xong, tôi buồn.

Dường như người Việt mình có thói hắt nước đổ đi tất cả những gì mình ghét, hoặc không còn thích nữa. Ờ, thì chủ nghĩa cộng sản (truyền khẩu là chính) được du nhập vào nước ta (trong tình trạng giản lược) ngoài cái công nhập vào dòng ái quốc Việt đã gây ra đủ mọi thứ tai hại về sau này, nhưng không lẽ vì thế mà những gì liên quan tới những người yêu nước một thời là đảng viên cộng sản cũng phải được nói tới (nếu có dịp để nói) bằng giọng chê bai, mai mỉa, phỉ báng hoặc với hàm ý như thế?

Theo ông Lại Nguyên Ân thì cây đào nổi tiếng ấy không hề có, dẫn chứng một bài viết của Nguyễn Công Hoan, cho rằng Nguyễn Tuân đã khởi đầu câu chuyện bịa đặt bằng một bài báo xuân năm Kỷ Hợi (1959) “Đào Sơn La”.

Tôi không cho rằng cách ông Nguyễn Công Hoan dẫn chứng bằng lời của ông Lê Giản (có họ và cùng làng với ông Tô Hiệu) đủ thuyết phục.

Cây đào ấy có thật. Tôi sẽ kể lại điều tôi được biết.

Tô Hiệu

Người tù Tô Hiệu bị bắt tháng 12.1939 đã giâm một cành đào vào mùa xuân năm 1940 ở một góc sân giữa các “banh” (bagne). Cành đào bén rễ, lớn lên thành một cây đào nhỏ. Những người tù Sơn La thời ấy đều biết có một cây đào như thế.

Mùa thu năm 1963 tôi được đi thăm nhà tù Sơn La cùng với cha tôi (Vũ Đình Huỳnh) và các ông Trần Huy Liệu, Đặng Kim Giang, Lưu Động – những người tù Sơn La cũ, cùng thời gian với người tù Tô Hiệu. Ở cái góc sân mà những người cựu tù Sơn La chỉ cho tôi thấy không còn cây đào mà Tô Hiệu trồng, đó là lời chứng chính xác của những người bạn tù của Tô Hiệu. Thế vào cây đào đã mất đi ấy, nhà bảo tàng đã trồng lại một cây đào khác, ở chỗ khác.

Cây đào mà ông Tô Hiệu trồng sống được đến bao giờ không ai rõ, nhưng nó có thật, không phải chuyện bịa.

Ngày hôm ấy còn có một cuộc gặp gỡ cảm động giữa những người cựu tù Sơn La với một viên cai ngục vẫn còn sống. Tôi có ghi lại khá tỉ mỉ chuyến đi này trong sổ tay, nhưng nó đã mất trong một lần xê dịch nào đó trong cuộc đời nhiều xê dịch của tôi. Hoặc giả nó đã bị những người tò mò nào đó lấy đi để “nghiên cứu” những gì được ghi trong đó.

Không phải chỉ những người bạn tù của Tô Hiệu nhớ, chính viên cai ngục cũng nhớ cây đào ông Tô Hiệu trồng ở chỗ nào. Ông ta xác nhận vị trí của cây đào đúng như chỗ của nó trong trí nhớ những người bạn tù của Tô Hiệu.

Tô Hiệu là bạn thiết của cha mẹ tôi.

Mẹ tôi thuộc lòng những bức thư ông gửi từ nhà tù Sơn La về cho cha mẹ tôi. Tôi còn nhớ mẹ tôi đã vừa khóc vừa đọc cho tôi nghe những dòng chữ của ông: “Bình minh đã rạng, nhưng tôi lại không được thấy nó, chị ơi, thật tiếc!” Những bức thư ấy mẹ tôi giữ kỹ, chúng chỉ mất đi trong cuộc kháng chiến chống Pháp.

Ngày thăm lại nhà tù Sơn La, những người tù Sơn La năm xưa đã ngồi xuống bên những nấm mồ ở Vườn Ổi, nghĩa trang của nhà tù, mà khóc thương Tô Hiệu và những người bạn đã không trở về.Những người cộng sản Việt Nam thời đã qua hoàn toàn xứng đáng được vinh danh và ngưỡng mộ. Họ đã dâng hiến sinh mạng mình cho tổ quốc cái hoàn toàn thuộc về họ.

Là con người, họ không có gì hơn.

Vũ Thư Hiên

Để lại lời nhắn

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.