Thái Kế Toại nói chuyện “KHỈ”

Thái Kế Toại

NĂM THÂN(2016) NÓI CHUYỆN VUI TƯỢNG KHỈ

Mười hai năm mới lại có một năm Thân. Cách đây ba giáp cũng năm Thân gặp được chuyện vui về loài khỉ vui tính này.

Chúng ta hãy nhớ lại bối cảnh đầu những năm 80. Cuộc chiến tranh với Trung Quốc chấm dứt thì tiếp theo cuộc chiến tranh ở Campuchia sẽ kéo dài đến 10 năm. Cả nước lâm vào nạn đói. Dân phải độn cơm bằng mì hạt BoBo, bằng khoai tây. Hàng hóa khan hiếm. Nạn vượt biên từ phía Nam lan ra phía Bắc. Thảm họa vượt biên gây ấn tượng dữ dội với thế giới.

Văn học đổi mới bắt đầu xuất hiện nhân vật người tốt yếu đuối tự vấn lương tâm trước loại nhân vật mạnh mẽ nhưng ich kỷ cơ hội như trong Cái bóng cọc của Bùi Hiển, Người không đi cùng chuyến tầu của Nguyễn Quang Thân… Một dòng văn học trước đây tiềm ẩn nay nở rộ khắp nơi. Đó là dòng văn học dân gian hiện đại hay gọi là Thơ ca hò vè, tiếu lâm chính trị.

Dòng văn học này phê phán trực diện những chủ trương chính sách sai lầm trong quản lý kinh tế, quản lý xã hội, đả kích cả những thần tượng lãnh đạo. Vì là truyền miệng nên nó lan truyền rất mạnh mẽ, len vào mọi hang cùng ngõ hẻm của đất nước, trong mọi tầng lớp xã hội, trí thức văn nghệ sỹ cũng như bình dân. Như một thứ thuốc tẩy độc cực mạnh nó nhanh chóng ăn mòn bộ khung tư tưởng ý thức hệ. Thế là chính quyền phải có các biện pháp ngăn chặn quyết liệt. Nhiều người kể chuyện dân gian hiện đại bị bắt, bị gọi hỏi. Các ấn phẩm không được phép đăng tải thơ ca hò vè tiếu lâm chính trị này. Bất cứ vật dụng gì có thể làm người ta liên tưởng đến tình trạng hoài nghi tư tưởng đều bị săm soi. Loài khỉ cũng ở trong tình trạng đó.

Đó là loại hàng hóa mỹ thuật gọi là cầu khỉ làm bằng gỗ hoặc gốm sứ.

CẦU KHỈ Ở XỨ NGƯỜI

Nguồn gốc của bức tượng này bắt nguồn từ Ấn độ từ vài ngàn năm trước.

Đó là bức tượng về một vị thần – Thần Vajrakilaya , là vị thần có 6 tay, mỗi đôi tay dùng để bịt hai mắt, hai tai và miệng.Bức tượng nhằm răn dạy con người và các Phật tử là : không nhìn bậy, không nghe bậy, không nói bậy.

Sau đó tư tưởng 3 không theo các nhà tu Phật giáo đi qua Trung Quốc.

Vào khoảng thế kỷ thứ tám đời nhà Đường, một thiền sư người Nhật trong chuyến Phật sự ở Trung hoa, đã mang theo về Nhật tư tưởng này.

Tại Nhật, ở vùng Nikko, cách Tokyo chừng 140 cây số về hướng Bắc, trong đền Toshogu hiện nay còn lưu giữ một bức điêu khắc cổ có tượng 3 con khỉ tên Mizaru, Kikazaru và Iwazaru : bịt tai, bịt mắt, bịt miệng, bằng gỗ của nghệ nhân Hidari Jingoro rất nổi tiếng từ thế kỷ 17.

Vì từ “zaru” gần âm với “saru” nghĩa là con khỉ, nên người ta khắc hình ba con khỉ bịt tai, bịt mắt, bịt miệng với vẻ mặt ngộ nghĩnh để biểu thị cho triết lý này. Con che mắt tên là mizaru nghĩa là “tôi không nhìn thấy điều xấu” . Con bịt miệng là iwazaru nghĩa là “tôi không nói điều xấu”. Con bịt tai là kikazaru – “tôi không nghe những điều xấu”. Người Nhật muốn:

Bịt mắt để dùng TÂM mà nhìn .

Bịt tai để dùng TÂM mà nghe .

Bịt miệng để dùng TÂM mà nói .

Tượng cầu khỉ đã trở nên một sản phẩm vừa mang tính nghệ thuật, lại ẩn chứa nhiều ý nghĩa sâu xa. Điều này cũngtương đồng với tư tưởng của Khổng Tử. Khi một học trò là Nhan Uyên hỏi về đức nhân và những điều gì cần phải làm, Khổng Tử đã đáp:“Phi lễ vật thị, phi lễ vật thính, phi lễ vật ngôn, phi lễ vật động” tức là không nhìn điều sai, không nghe điều tầm bậy, không nói điều trái, không làm điều quấy.

CẦU KHỈ VÀO VIỆT NAM

Tuy vậy khi vào nước ta Cầu khỉ đã tự mang lại cho nó nhiều rắc rối. Khoảng năm 1940 tượng cầu khỉ đến Việt Nam cùng với những người lính viễn chinh Nhật trong Thế chiến thứ hai nhưng chưa được phổ biến rộng rãi. Sau 1954 có thể không thích hợp với xã hội miền Bắc tượng cầu khỉ “di cư” vào miền Nam.

Sau năm 1975 những chú khỉ gỗ mới lại bắt đầu trở về miền Bắc và nhóm tượng này mang thêm ý nghĩa xã hội mới. Đầu tiên nó có vẻ như chế giễu một chủ trương cách mạng thời chiến tranh là Ba không- Không nhìn, không nghe, không nói. Dân chúng làm theo chủ trương này để đánh lại chiến tranh biệt kích phá hoại miền Bắc của đối phương.

Người ta lại nghĩ tiếp rằng ba con khỉ này thể hiện tinh thần bất mãn với chế độ xã hội chủ nghĩa. Không thèm nhìn, không thèm nghe, không thèm nói. Đến khi xuất hiện một mẫu cầu khỉ mới thì như giọt nước tràn ly. Cầu khỉ này có 4 còn gọi là cầu 4. Thêm một con lấy hai tay bịt hạ bộ. Con này chống lại một chính sách đang thịnh hành lúc đó là Sinh đẻ có kế hoạch, mỗi nhà chỉ được đẻ hai con.

Thế là có nhiều cán bộ nghĩ rằng các tượng cầu khỉ nằm trong âm mưu phá hoại về tư tưởng, chiến tranh tâm lý. Có địa phương đã tiến hành tịch thu tượng và gửi mẫu về Bộ Công an. Tại đơn vị bảo vệ văn hóa của tôi, anh Hoàng Quang Liễn cũng đang tham gia Fb, được cử đi truy tìm kẻ địch để trừng trị. Anh Liễn đã đi từ các cửa hàng bán tượng rồi tới nguồn vận chuyển hàng, nguồn sản xuất, vào tới tận Vũng Tàu. Tại đây chủ hàng có thâm niên lâu năm nhất sản xuất tượng cầu khỉ lại là đồng hương với anh ở Thanh Trì Hà Nội. Ông ta lấy mẫu tượng từ người Nhật , mở xưởng sản xuất ở Hà Nội rồi năm 1954 di cư mang nghề vào Nam. Và tất nhiên ý nghĩa của bức tượng cầu khỉ chỉ có như thế chứ không phải là sáng tác của một cơ quan tâm lý chiến nào.

Ngay sau đó chỉ thị về việc tịch thu tượng cầu khỉ bị bãi bỏ và các con khỉ gỗ được tự do sống cho đến hôm nay.

Nhưng hôm nay sau 76 năm các con khỉ gỗ lại mang thêm một thông điệp khác.Không ít người nghĩ rằng hãy cứ sống như ba con khỉ ấy, an phận, mặc kệ những gì đang xảy ra xung quanh và họ mặc nhiên bàng quan theo thuyết “Mackeno”. Nhưng cũng nhiều người lại nghĩ rằng giữa cuộc đời đầy những điều thị phi và nhiều nhiễu nhương này, nếu cứ an phận như vậy thì xã hội sẽ đi đến đâu, đời người sẽ còn giá trị gì?

Và nếu cứ bịt tai, bịt mắt, bịt miệng như thế cả cuộc đời , cả đất nước, cả dân tộc có tiến hóa được không?

Dù con tạo xoay vần thế nào những con khỉ này vẫn ngồi trên các bức tượng cầu khỉ.

Thái Kế Toại

Đầu năm Khỉ

2016.

Để lại lời nhắn

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.