Trở về mái nhà xưa/Torna a Surriento

Quỳnh Giao

CHUYỆN VỀ CA KHÚC “TRỞ VỀ MÁI NHÀ XƯA”

Trở Về Một Khúc Bi Ca

Chiều mùng năm tháng 11, khi mời các nghệ sĩ Hoa Kỳ được Kennedy Center vinh danh năm nay vào tòa Bạch Cung, Tổng thống Bush đã chào mừng danh ca không tuổi Tony Bennett bằng cách nhắc lại trước tiên một câu nói của ông: “Việc tôi cố làm là trình diễn, và được mọi người nói, ‘Trời, tôi yêu ca khúc đó quá.’” Ước nguyện của danh ca chỉ có vậy thôi!

Gọi Tony Bennett là danh ca không tuổi vì như ông Bush đã ngợi ca trong buổi tiếp tân, Tony Bennett khởi nghiệp cầm ca từ năm 1936, thực hiện những đĩa nhạc đầu tiên khi Harry Truman còn sống trong tòa Bạch Cung và đến ngày nay vẫn còn được thế hệ MTV mến mộ. Ước mơ của người nghệ sĩ xuất chúng này chỉ là trình bày một ca khúc khiến người nghe yêu thích tác phẩm ấy.

Sinh thời, nhạc sĩ Vũ Thành có đưa ra quan niệm của ông về cách ca sĩ trình bày một ca khúc: như một người được yêu cầu đọc lá thư của người nhạc sĩ, nghĩa là trung thực. Ông khổ tâm khi thấy ca khúc bị hát sai, cả lời lẫn nhạc. Ngẫm theo một cách nào đó thì ở hai phương trời xa lạ, người viết nhạc Vũ Thành và người trình bày Tony Bennett lại có cùng một quan niệm. Làm sao cho người nghe thấy yêu thích ca khúc. Tác phẩm mới là quan trọng, hát hay là làm cho người ta yêu tác phẩm, để nó sống mãi…

Cho đến nay, có những ca khúc đã sống mãi, nhưng cùng một thời mà lại sống nhiều kiếp.

Năm 1948, trong thời kháng chiến, Phạm Duy đã viết tại Chợ Neo lời Việt cho một ca khúc nổi tiếng của ngoại quốc. Sau này, ông chọn tác phẩm ấy vào một tuyển tập 14 bài tình ca bất tử có xuất xứ ngoại quốc, đa số là loại bán cổ điển.

Ðấy là bài “Trở về mái nhà xưa”, được giới thiệu là của E. Curtiss.Thực ra, nội dung “Trở về mái nhà xưa” không là tình khúc, hoặc nếu có thì đấy là bản tình ca của người mệt mỏi đang tìm nơi chốn trở về.

Về đây nghe tiếng hú hồn mê oan!

Về đây lắng trầm khúc nhạc truy hoan…

Về đây nhé! Cắm xong chiếc thuyền hồn

Ôi thoáng nghe giây lòng tiếc đờn!

Mái tóc nhà lưu luyến vạt trăng xanh

Nếu mưa về yêu lấy hạt long lanh

Chờ mong nắng cho tươi đời xuân xanh

Người xa vắng biết đâu nấm nhà buồn…

Tìm nơi chốn trở về… Mà về đâu?

– “Ôi lãng du quay về điêu tàn”.

Năm ấy, 1948, Phạm Duy mới chỉ bắt đầu đi mà đã nghĩ đến ngày về. Lời từ, đẹp như một bài thơ siêu thực, có thể lấy cảm hứng từ lời ca của Pháp. Bản nhạc của Pháp đã có kiếp sống tình ca, khi trôi dạt vào Việt Nam, nó bỗng trở thành lời ngậm ngùi của người muốn “cắm chiếc thuyền hồn” bên “nấm nhà buồn”, “đốt ánh đèn in bóng vào rêu xanh”… để chờ ngày đầu thai… Ở tuổi thanh niên, chưa đầy ba chục, Phạm Duy đã đòi làm “người ngồi im bóng, lắng nghe tháng ngày qua…”

Chúng ta đều biết, người nghệ sĩ này có ngồi lâu được đâu! Ông coi mái nhà như nấm mồ thì làm sao chịu ngồi yên!

Quỳnh Giao nhớ đến “Trở Về Mái Nhà Xưa” như ca khúc của kẻ lãng du muốn trở về cõi chết. Nhiều người nhớ ca khúc này như lời nguyện hồi hương. Từ đấy, bài hát tiếp tục phiêu du trong hồn chúng ta… Nó có kiếp sống của nó, nhờ nhiều thế hệ ca sĩ đã nối tiếp nhau trình bày trong gần sáu chục năm.

Thật ra, ca khúc này xứng danh là bài ca trăm tuổi vì được hát lần đầu vào năm 1902 và được xuất bản lần đầu vào năm 1905. Người dân Ý Ðại Lợi vừa tưng bừng tổ chức những sinh hoạt kỷ niệm ca khúc nổi tiếng thế giới của họ, với những danh ca thượng thặng. Và nó không là một bản tình ca, mà cũng chẳng là lời chiêu hồn những kẻ đã mệt mỏi với cuộc truy hoan.

Ðó là sáng tác tập thể của hai anh em nghệ sĩ. Người em là nhạc sĩ Ernesto de Curtis (1875-1937), người anh là họa sĩ Giambattista de Curtis (1860-1929) lần ấy bỗng nổi hứng viết lời ca. Ðó là bài Turna a Surriento, viết với phương ngữ của vịnh Napoli ở miền Nam nước Ý.

Lần ấy họ nổi hứng viết ra ca khúc “Trở về Sorrento” vì một lý do rất… chính trị!

Sorrento chỉ là một ngôi làng nhỏ, nay chưa tới hai chục ngàn dân, nhưng là một trung tâm du lịch một phần cũng nhờ bài hát. Ðầu thế kỷ trước, mặt trời bỗng có ngày rọi thấu đến vùng hoang vu ấy khi một quan lớn dừng chân tại Khách sạn Guglielmo Tramontano của Sorrento. Dân làng cần quan trên ghé mắt để cho lập một nhà giây thép và sửa lại con đường vào làng. Giambattista được yêu cầu viết ngay một bài ngợi ca vị khách quý vào dịp long trọng này, nhằm nhắn gửi là đừng quên Sorrento. Cậu em Ernesto lại đang có sẵn một giai điệu đã viết từ mấy năm trước. Hai anh em bèn ngẫu hứng khai sinh ra một tác phẩm để đời.Lời ca chỉ là lời tán tụng thiên nhiên và cảnh quan của Sorrento và mục đích nguyên thủy chỉ là… marketing cho Sorrento. Nhưng, dân Ý Ðại Lợi vốn lãng mạn, vừa tựa lưng vào núi lại thò chân xuống biển, họ rất hay cường điệu. “Sorrento thơm ngát vườn cam như vậy, người bỏ đi sao đành? Hãy trở về Sorrento đi, kẻo ta chết mất!” Cứ như tiếng gào của kẻ bị tình phụ.

Bài hát lập tức được lưu truyền rộng rãi, trở thành ca khúc tiêu biểu cho giai điệu Napoli của miền Nam nước Ý và từ đấy chinh phục thế giới. Nhắc đến “Trở về Sorrento”, nhiều người liên tưởng đến lời cầu khẩn của kẻ tình si, nàng hãy trở về Sorrento cùng ta. Cái kiếp tình ca của Sorrento khởi sự từ đấy.

Ernesto de Curtis viết ca khúc trên “ton” Mi (E, theo ký âm pháp của Mỹ ngày nay), Phạm Duy viết lại thấp hơn một ton, là ton Re, đa số người trình bày ngày nay hát với ton Do, thoải mái hơn. Hát theo ton Mi thì lại treo sự nghiệp trên note nhạc như lối nói của Luciano Pavarotti, danh ca ténor được coi là người trình bày bài này xuất sắc nhất.

Trong dịp kỷ niệm bài ca trăm tuổi, ông làm dân Ý chất ngất…Nhưng dân Ý chẳng khi nào ngờ là bài ngợi ca Sorrento lại có một kiếp sống khác tại một xứ sở rất xa xôi trong thời chiến, do lời ca của Phạm Duy. Từ bờ biển xanh Ðịa Trung Hải, khúc hoan ca về Sorrento của họ dạt qua Thái bình dương, sống lại thành khúc bi ca của ngày trở về điêu tàn. Hai kiếp sống cũng là hai cái nghiệp của hai xứ sở! Mà biết đâu, bài kêu gọi trở về Sorrento lại chẳng có những đời sống riêng tại các xứ khác nữa?

Như vậy, giá trị của ca khúc trước hết chính là phần giai điệu, nhạc phải hay người ta mới hát. Nhưng mỗi nơi lại hát một lời, lời phải hay người ta mới nhớ. Ca khúc trở thành phổ thông ở nhiều nơi, mà mỗi lời ca lại ban cho tác phẩm một kiếp sống mới. Tony Bennett quả có lý. Hát hay là làm cho người ta yêu thích ca khúc, khiến khúc nhạc hồi sinh, lời ca sống mãi… Người sau quên cả nhạc sĩ lẫn ca sĩ, chỉ còn nhớ tác phẩm và những rung động mà bài hát cũ đã gợi lại…___

Quỳnh Giao viết cuối năm 2005

( chia sẻ từ FB Xuan Nguyen )

Cóp lại từ fb Dung Tran .

Để lại lời nhắn

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.