Tìm máu xương đồng đội ở chiến địa Vị Xuyên trong chiến tranh chống Tàu

Tìm máu xương đồng đội ở chiến địa Vị Xuyên – Kỳ 1: Xương anh lẫn trong đá, mìn

23/07/2020

TTO – Vẫn còn hơn 2.000 hài cốt chiến sĩ vệ quốc ở mặt trận Vị Xuyên (Hà Giang) trong cuộc chiến tranh bảo vệ biên cương phía Bắc đang nằm rải rác trên các cao điểm núi đá biên giới Việt – Trung.
Tìm máu xương đồng đội ở chiến địa Vị Xuyên - Kỳ 1: Xương anh lẫn trong đá, mìn - Ảnh 1.

Quả mìn định hướng được tìm thấy cạnh các di vật liệt sĩ – Ảnh: NGỌC QUANG

Những ngày tháng 7 này, phóng viên Tuổi Trẻ đã trèo lên những sườn núi đá để chứng kiến việc tìm hài cốt liệt sĩ lẫn trong đất đá, những quả mìn, đạn pháo…

“Các anh nhớ giẫm đúng bước chân tôi nhé, không được chệch ra ngoài đâu đấy”. Cứ đi dăm bảy bước, thiếu tá Hoàng Vũ Dũng, đội phó đội tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc BCH quân sự tỉnh Hà Giang, lại nhắc chúng tôi.

“Lính mình trước khi hi sinh thường buộc dây thông tin vào chốt lựu đạn. Phòng khi địch tìm thấy, nó cầm sợi dây kéo là chốt lựu đạn bung ra. Ăn thua đủ cùng nhau.

Anh MẠC VĂN CẬN

Bao năm lặng im dưới ngàn tấn đá…

Đường lên núi đá càng lúc càng dốc đứng, không còn chỗ đặt dấu chân, đôi bàn tay phải bám vào các mấu đá nhấp nhô để đu người leo lên. Đi Hà Giang hàng chục chuyến, leo dốc đá tai mèo là chuyện quá quen với chúng tôi, nhưng leo trèo kiểu thế này là lần đầu chúng tôi biết đến.

Thiếu tá Dũng nói: “Anh em dừng nghỉ một tí, gần đến nơi rồi đó”. Nơi mà anh Dũng nhắc đến chính là khu vực công binh và đội tìm kiếm hài cốt đang tìm kiếm anh em hi sinh trong cuộc chiến biên giới Vị Xuyên.

Có tiếng vọng từ lưng chừng núi: “Khoan, khoan đã, có anh em đang lên”. Trông qua tán lá rừng, gần 20 anh em đang hè nhau dùng đòn bẩy vần một tảng đá chừng hơn tấn đang án ngữ trước một miệng hang đá. Chúng tôi men theo bờ đá cheo leo để tiếp cận. Những cây gỗ làm đòn bẩy lại được chèn nghiêng dưới tảng đá. Gần 20 người lính mồ hôi nhễ nhại hô rầm rập từng nhịp “hai, ba” để đẩy tảng đá ra miệng vực. Và “rầm”, nó bị bẩy văng xuống vực, để lộ các di vật đã bị che kín hơn 30 năm qua.

Trên một mô đá cạnh hiện trường, chúng tôi thấy một vỏ biđông nhôm, vài mẩu vải quần áo được anh em tìm thấy tại đây, trước khi bẩy tung tảng đá. Nhóm công binh cẩn thận rà lại mặt bằng được lộ ra sau khi tảng đá bị hất bỏ. Một mớ dây điện thoại thông tin lộ ra sau các vụn đá.

Không kìm được xúc cảm, tôi chụp lấy sợi dây thông tin và kéo. Nhưng chưa kịp kéo, một bàn tay cứng như gọng kìm đã chụp ngay cổ tay tôi và tiếng nói rất đanh của người đeo lon đại úy: “Khoan”. Tôi chỉ kịp buông sợi dây thông tin vừa phát lộ.

Người đại úy buông tay tôi và bảo: “Quên dặn các anh, lính mình trước khi hi sinh thường buộc dây thông tin vào chốt lựu đạn. Phòng khi địch tìm thấy, nó cầm sợi dây kéo là chốt lựu đạn bung ra. Ăn thua đủ cùng nhau”. Hú vía. Vụ cầm dây kéo và lựu đạn nổ này ngay chiều hôm đó chúng tôi đã gặp được một nạn nhân tương tự khi vào Nậm Ngặt.

Người đại úy kịp chặn hành động vội vã của tôi là Mạc Văn Cận. Anh phụ trách nhóm tìm kiếm tại địa điểm này. Còn công binh dò mìn và phối thuộc tại đây là một đơn vị của BCH quân sự tỉnh Lào Cai tăng cường cho Hà Giang. Như tỏ ra thông cảm với hành động của tôi lúc nãy, anh Cận bảo: “Lên đây, từng bước chân đi đường cũng phải cẩn thận, huống nữa là ngay hiện trường thế này”.

Quan sát khu vực dưới tảng đá, anh Cận bảo: “Thế nào cũng tìm thấy bom mìn và di vật chỗ này anh ạ!”. Y như rằng tiếng máy dò mìn reo tín hiệu. Và chỉ dùng đôi bàn tay gạt nhẹ lớp đá lẫn đất, vài đầu đạn tiểu liên hiện ra, rồi một đoạn dây điện nhỏ màu xanh đỏ. Quay lại nhắc anh em cẩn thận, rồi một chiến sĩ công binh dùng bay khoét rộng cái hố nhỏ. Trời ơi, cả một quả mìn định hướng còn mới lồ lộ hiện ra. Do có lớp vỏ nhựa, loại mìn này khó được phát hiện bằng máy dò kim loại, những chân đế để dựng trái mìn vẫn vẹn nguyên.

Tìm máu xương đồng đội ở chiến địa Vị Xuyên - Kỳ 1: Xương anh lẫn trong đá, mìn - Ảnh 3.

Chiến sĩ đang vần tảng đá trên bình độ 400 để phát lộ các di vật liệt sĩ – Ảnh: V.DŨNG

Niềm khắc khoải nay đang nhen hi vọng…

Các chiến sĩ đội quy tập tiếp tục gạt nhẹ lớp đất, bật các tảng đá nhỏ cạnh đó lên để tiếp tục công việc. Một quả đạn B41 còn trong ống phóng được tìm thấy. Rồi những lớp quần áo, tăng võng hiện ra. Và sau khi tìm được ngần ấy di vật, lại một tảng đá hàng tấn chèn tiếp trước khu vực tìm kiếm thêm. Dường như vị trí này có vẻ là một hang đá nhỏ bị pháo đánh sập trong cuộc chiến Vị Xuyên.

Đốt một nén nhang, đại úy Cận kính cẩn cắm xuống nơi vị trí của những mảnh quần áo lính vừa được tìm thấy. Chuyện tìm kiếm hài cốt vẫn có những mách bảo mang màu sắc tâm linh khó lý giải.

Mới hơn 10h trưa, anh em đã thấm mệt. Mấy hôm nay thời tiết nóng lên đến 40 độ C, anh em phải ra hiện trường từ lúc 5h sáng. Tầm quá 10h trưa, sau hơn 5 tiếng đồng hồ đánh vật với những tảng đá nặng hàng tấn, không khí trên những sườn núi đá vôi như khô quánh lại. Dù có vài cành cây xòe ra như muốn tạo thêm chút bóng mát cho anh em chiến sĩ đang tìm kiếm nhưng nắng vẫn trút lửa xuống từng tấm lưng của lính. Vị trí hang đá anh em đang tìm kiếm hài cốt đồng đội ở đây là bình độ 400 ở sườn cao điểm 685.

Còn nhớ hồi tháng 3-2015, báo Tuổi Trẻ thực hiện chương trình “Tháng ba biên giới” ở Hà Giang, chúng tôi đã gặp những cựu binh của mặt trận Vị Xuyên từ năm 1984 đến 1989 cùng nhau về thắp hương cho đồng đội.

Nhạc sĩ Trương Quý Hải, một khách mời của chương trình đứng cùng chúng tôi ở đài hương tại cao điểm 468, đưa cánh tay chỉ lên các điểm cao 685, 772, 1509 mà anh nghẹn ngào: “Nhiều, còn rất nhiều anh em đồng đội chúng tôi còn nằm trên đó. Nếu chỉ quy tập hài cốt liệt sĩ như các nơi khác thì anh em đã được về nằm bên nhau rồi. Nhưng cả vùng này dày đặc mìn. Không thể dò tìm, quy tập được nếu không dọn dẹp hết mìn trên địa bàn này.

Mà địa bàn khu vực này đâu có phải là bình địa hay đất đồi. “Lò vôi thế kỷ”, đó là một tên gọi khác của anh em chiến sĩ vệ quốc đặt cho miền chiến địa này. Dưới từng hốc đá, dưới từng hang sâu, từng hẻm núi, hài cốt anh em nằm lẫn với bom mìn”. Và khi ấy, dường như trong tất cả chúng tôi đều chung một niềm tức tưởi: Có lẽ nào cuộc tìm kiếm đưa hài cốt anh em trở về là vô vọng?

Nhưng trở lại Vị Xuyên lần này, những gì chúng tôi đang chứng kiến với anh em công binh đang dò mìn, anh em đội quy tập đang cất bốc hài cốt đồng đội mà nỗi khắc khoải ngày ấy đã được thay thế bằng những niềm hi vọng…

Thượng tá Lương Đình Luyện, chính trị viên đội tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc BCH quân sự tỉnh Hà Giang, cho biết: “Tháng 7-2013, Thủ tướng Chính phủ có quyết định phê duyệt đề án về tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đến năm 2020 và các năm tiếp theo (gọi là đề án 1237), với mục tiêu hết năm 2020 cả nước tìm kiếm, quy tập được ít nhất 60% hài cốt liệt sĩ có thông tin.

Năm 2016, tỉnh Hà Giang có đề án rà phá bom mìn kết hợp tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Tháng 4-2018, Bộ Quốc phòng có quyết định thành lập Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tỉnh Hà Giang. Ngày 8-7-2018, đội chúng tôi chính thức được thành lập, ra mắt với biên chế tổng cộng 18 người. Từ khi thành lập đến hết năm 2019 đội đã tìm kiếm được 43 hài cốt liệt sĩ. Và từ đầu năm đến nay, chúng tôi đã tìm được 33 hài cốt đồng đội”.

Anh em đã hi sinh mạng sống của mình, giờ mình có đổ cả tấn mồ hôi ra cũng không thể sánh bằng sự hi sinh đó.

Thiếu tá Hoàng Vũ Dũng

Bát cơm cúng bên hài cốt chiến sĩ

Thượng tá Lương Đình Luyện, chính trị viên đội tìm kiếm, đang lễ mễ bưng mâm cơm với sáu cái chén, sáu đôi đũa lên căn phòng đặc biệt này.

Sắp các món ăn lên bàn thờ, thượng tá Luyện nói với chúng tôi: “Lâu nay, căn phòng này dành để liệt sĩ nằm khi đem được về từ núi trước khi đưa về nghĩa trang liệt sĩ Vị Xuyên. Đều đặn ngày ngày nhang khói, đến bữa cơm vẫn cúng cơm theo phong tục người Việt. 

Nghĩ mà thương anh em, hơn 30 năm lặng lẽ nơi rừng cao núi thẳm. Giờ đưa về đây, ngày ba bữa chúng tôi ăn gì thì cúng anh em cái ấy. Bữa cúng sáng có khi là bát mì tôm. Cơm trưa, cơm chiều đội có món gì, chúng tôi đặt lên bàn thờ anh em món ấy”.

Phải đến tận đây, nhìn hình ảnh quá đỗi thân thương của chính trị viên Luyện bày biện mâm cơm mời anh linh đồng đội, mới hình dung được những khắc khoải của linh hồn hàng vạn người lính mà xác thân đang còn đâu đó giữa núi cao rừng thẳm sau bao cuộc chiến! Và cả nỗi đau của cha mẹ, vợ con liệt sĩ chưa được tìm thấy hài cốt.

Anh Luyện cho biết có đợt tìm được mười hài cốt, có đợt được sáu hài cốt, có đợt tìm được thì xương cốt anh em đã lẫn vào nhau trong một hang đá bị sập nên đành quy tập thành mộ tập thể. Hôm chúng tôi lên, trong căn phòng này chỉ có sáu hài cốt liệt sĩ. Nhưng vài hôm sau, khi chúng tôi rời Vị Xuyên, anh em đã tìm thấy thêm ba hài cốt đồng đội nữa.

Tìm máu xương đồng đội ở chiến địa Vị Xuyên - Kỳ 2: Về thôi nào, đồng đội ơi... - Ảnh 3.

Di vật chiến đấu của các liệt sĩ – Ảnh: NGỌC QUANG

Trước khi đến đội quy tập để theo anh em ra hiện trường, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Văn Sơn, chủ tịch UBND tỉnh Hà Giang. Theo ông Sơn, giai đoạn 1979-1989 có trên 4.100 chiến sĩ hi sinh tại đây, chưa kể rất nhiều dân quân địa phương. 

Từ năm 1979 đến năm 1989, có nhiều sư đoàn, lữ đoàn cùng lực lượng bộ đội địa phương chiến đấu. Giai đoạn này, các đơn vị từ cấp trung đoàn trở lên đều có nghĩa trang riêng, nằm sát biên giới. Cuộc chiến đấu ác liệt, kéo dài, nhiều nghĩa trang bị đạn cày xới, mất dấu tích, nhiều chiến sĩ khi hi sinh không lấy được thi hài. 

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ ở Hà Giang, nhiều đơn vị rút quân về tuyến sau, có đơn vị giải thể, phục vụ nhiệm vụ mới… dẫn đến công tác bàn giao mộ liệt sĩ, nghĩa trang, danh sách liệt sĩ hi sinh, sơ đồ mộ chí cho tỉnh Hà Giang còn nhiều thiếu sót.

Câu chuyện về cuộc tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sĩ trên đất Hà Giang thật sự trở thành một “chiến dịch” từ hai năm nay, khi đội tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc BCH quân sự tỉnh được thành lập. 

Nhưng từ rất lâu, ngay khi chiến tranh kết thúc, những người dân đi nương bắt gặp mộ phần hay những đồng đội bằng sự mách bảo trí nhớ đã trở lại miền đất này để đưa những người lính hi sinh được về quây quần bên đồng đội.

Gần 30 năm sau khi cuộc chiến Vị Xuyên kết thúc (lấy mốc từ năm 1989) cuộc tìm kiếm mới được khởi động một cách bài bản. Nhưng mưa rừng, gió núi, địa hình, địa vật thay đổi quá nhiều theo thời gian khiến công cuộc tìm kiếm trở nên vất vả gấp bội, chưa kể bom mìn dày đặc nơi đây.

Bóp vụn từng nắm đất tìm liệt sĩ

Thiếu tá Hoàng Vũ Dũng, đội phó đội tìm kiếm, nói cho chúng tôi biết thông tin khởi đầu công tác tìm kiếm liệt sĩ trên địa bàn này một phần căn cứ trên các tư liệu hồ sơ trận mạc còn lưu trữ, phần khác dựa chủ yếu vào thông tin nhân dân, của các cựu chiến binh. 

Rất nhiều trường hợp liệt sĩ được người dân phát hiện hoặc thông tin từ các cựu chiến binh từng chiến đấu ở Hà Giang.

“Thông tin phần lớn dựa vào trí nhớ, do thời gian dài, địa hình, địa vật thay đổi nên nhiều cuộc tìm kiếm cực kỳ khó khăn. Mới đầu tháng 6 vừa rồi, có thông tin từ người dân ở thôn Giang Nam, xã Thanh Thủy cho biết khoảng 20 năm trước, khi đi tìm kiếm phế liệu họ đã phát hiện khu vực này có cái hầm với ít nhất ba hài cốt.

 Đội tìm kiếm chúng tôi về ngay, gặp người dân dẫn ra hang, nhưng khu vực giờ đã thay đổi, miệng hang không thấy đâu. Đội đã đào bới, tìm kiếm cả chục ngày không thấy, lại tiếp tục thuê xe máy xúc đào bới từng mét vuông đất trong ba ngày. 

Hàng ngàn mét khối đất đá được xới xáo. Anh em sục tay bóp vụn từng nắm đất nhưng cuối cùng cũng không thấy chút dấu vết. Biết là khó, nhưng không thể không dốc lòng, anh em đã hi sinh mạng sống của mình, giờ mình có đổ cả tấn mồ hôi ra cũng không thể sánh bằng sự hi sinh đó” – thiếu tá Dũng trầm giọng.

Tìm máu xương đồng đội ở chiến địa Vị Xuyên - Kỳ 2: Về thôi nào, đồng đội ơi... - Ảnh 4.

Những mẩu hài cốt của liệt sĩ còn lại khi cuộc chiến vệ quốc đã qua đi hơn 30 năm – Ảnh: NGỌC QUANG

Nhiều trường hợp có thông tin, có nhân chứng đầy đủ cũng gặp muôn vàn khó khăn. Như trường hợp liệt sĩ Vì Văn Thỏa (quê xã Mường Men, Vân Hồ, Sơn La). 

Năm 1979, anh Thỏa, 19 tuổi, nhập ngũ về tiểu đoàn 10, trung đoàn 466, sư đoàn 314. Tháng 11-1980, Thỏa cùng đơn vị theo xe pháo hành quân vào huyện Hoàng Su Phì (Hà Giang). Trên đường, xe pháo bị đổ đè lên, Thỏa hi sinh. Anh em mai táng đồng đội mình ngay bên đường.

Khi có thông tin từ thân nhân liệt sĩ và đồng đội của Thỏa năm xưa, đội tìm kiếm về Hoàng Su Phì, đúng địa điểm thông tin nơi chôn cất để tìm nhưng mọi dấu vết đều đã mất. Phải mất nhiều ngày, đội tìm kiếm, đào xới từng tí đất đá một. 

Cuối cùng, một nguồn tin khác nói đúng là anh hi sinh ở Hoàng Su Phì, nhưng chôn cất khu vực ngã ba Tân Quang. Đơn vị mở rộng phạm vi khu vực tìm kiếm thì tìm thấy…

Khi chúng tôi hỏi hành trình tìm được hài cốt của sáu liệt sĩ đang được quàn ở doanh trại, thiếu tá Dũng cho biết: Tìm được các anh lần này cũng nhờ thông tin của đồng đội.

Mới hơn một tháng trước, hồi tháng 5-2020, có đoàn cựu chiến binh sư đoàn 313 lên thăm lại trận địa. Khi qua thôn Hoàng Lỳ Pả, xã Minh Tân (Vị Xuyên), cựu binh Nguyễn Hữu Phúc (trước đây là lái xe của sư đoàn) có kể hồi năm 1984 ông mấy lần chở xác anh em tử trận về an táng tại Hoàng Lỳ Pả. 

Nếu so số lượng liệt sĩ được quy tập từ thôn Hoàng Lỳ Pả về nghĩa trang Vị Xuyên thì chưa đủ. Và ngay tại khu vực đó, cựu binh Phúc thấy vẫn còn nhiều mô đất mà theo linh cảm của ông thì chắc chắn nơi đây vẫn còn nhiều đồng đội.

Từ câu chuyện và thông tin của ông Phúc cùng các cựu binh sư đoàn 313 cung cấp, đội quy tập đã mở đợt tìm kiếm, và kết quả đúng như nhận định của các cựu binh. Ngày 3 và 4-6, đội đã tìm thấy năm bộ hài cốt liệt sĩ. Đến ngày 9-6, đội lại tìm thấy một bộ hài cốt liệt sĩ ở cao điểm 468 ở thôn Nậm Ngặt, xã Thanh Thủy…

Còn bao liệt sĩ nơi chiến trường xưa

Khi chuyến công tác của chúng tôi vừa kết thúc, về đến Hà Nội thì lại nhận được tin từ thượng tá Luyện: “Bọn mình vừa tìm thấy thêm ba bộ hài cốt liệt sĩ nữa. Ngày 24-6 tìm thấy một hài cốt liệt sĩ ở bình độ 400 của cao điểm 685. Ngày 30-6 tiếp tục tìm thấy hai bộ hài cốt ở thôn Giang Nam, xã Thanh Thủy…”.

Tấm bảng màu đỏ khắc chín chữ vàng như một tuyên thệ của lính Vị Xuyên: “Sống bám đá, chết hóa đá, thành bất tử”. Lời thề ấy bắt đầu từ một dòng khắc trên báng súng của anh hùng liệt sĩ Nguyễn Viết Ninh…

Kỳ tới: Lời thề khắc vào núi

****************

Sáu chiếc tiểu sành đựng hài cốt phủ cờ đỏ sao vàng với khói nhang hòa quyện và sáu chén cơm, sáu đôi đũa…

Để lại lời nhắn

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.