“Chúng tôi cử các anh bầu” và phân tích tác động của “luật an ninh(mới) của Tàu CS(?) lục địa với Hồng Kông

Phân tích tác động của luật an ninh quốc gia đối với Hồng Kông

Nguồn: Joyu Wang, “Hong Kong’s Security Law: What China Is Planning, and Why Now”, The Wall Street Journal, 04/06/2020.

Biên dịch: Nguyễn Thanh Hải

Hồng Kông đã trở thành điểm nóng quan trọng trong một cuộc chiến tranh lạnh đang nổi lên giữa Mỹ và Trung Quốc. Bằng chứng là quyết định của Bắc Kinh về việc áp đặt luật an ninh quốc gia mới đối với Hồng Kông mà không thông qua cơ quan lập pháp của thành phố này nhằm dập tắt phong trào biểu tình phản đối kéo dài một năm nay. Chính quyền Trump đã đe dọa trả đũa, cảnh báo rằng động thái này có nghĩa là Hồng Kông không còn đủ tự chủ trước Bắc Kinh để được hưởng quy chế đặc biệt về thương mại và các biện pháp hợp tác khác. Dưới đây là lời giải đáp cho câu hỏi: Tại sao mọi chuyện lại trở nên như vậy?

Câu hỏi: Tại sao Trung Quốc lên kế hoạch thiết lập luật an ninh cho Hồng Kông?

Trả lời: Khi Luật Cơ Bản, thứ được xem như Hiến pháp thu nhỏ của Hồng Kông có hiệu lực vào năm 1997, một số vấn đề quan trọng vẫn còn tồn đọng chưa được giải quyết. Điều khoản về quyền bầu cử phổ thông đầu phiếu vẫn chưa được thực hiện. Một điểm khác là sự cam kết chống lại các tội phạm đe dọa an ninh quốc gia như tội phản quốc, ly khai và gián điệp. Đó là những gì Bắc Kinh đang đẩy mạnh thực hiện thời gian qua.

Điều 23 của Luật Cơ Bản quy định Hồng Kông phải thông qua luật về an ninh quốc gia. Nhưng sự phản đối mạnh mẽ của công chúng đã làm thất bại những nỗ lực trước đó, bao gồm một lần vào năm 2003 khi nửa triệu người xuống đường biểu tình khiến việc thảo luận dự luật an ninh bị hủy bỏ. Hành động lần này của Bắc Kinh được xem là cách để giải quyết tình trạng này; hình sự hóa các hoạt động ly khai, lật đổ và khủng bố cũng như sự can thiệp của nước ngoài vào các vấn đề của Hồng Kông.

Câu hỏi: Chính quyền Trung Quốc có thể áp đặt luật lệ lên Hồng Kông không?

Trả lời: Bắc Kinh khẳng định rằng họ có quyền làm như vậy nhưng vấn đề pháp lý phức tạp hơn nhiều.

Hồng Kông được Anh trao trả lại cho Trung Quốc vào năm 1997 và được hưởng một quyền tự trị rộng lớn trong việc ban hành và xét xử theo luật riêng dưới một mô hình gọi là Một quốc gia, hai chế độ. Điều 23 quy định cụ thể rằng chính quyền Hồng Kông sẽ là cơ quan ban hành luật để giải quyết vấn đề về an ninh quốc gia.

Nhưng Luật Cơ Bản cũng cho phép chính quyền Đại lục bổ sung những luật để quản lý thành phố trong những điều kiện nhất định. Những quyền này được trao cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội Trung Quốc, một cơ quan lập pháp đã họp gần đây tại Bắc Kinh.

Câu hỏi: Tại sao Trung Quốc thông qua luật an ninh quốc gia vào thời điểm này?

Trả lời: Trung Quốc đã lập ra một nhóm quan chức mới chịu trách nhiệm về vấn đề Hồng Kông, những người quyết tâm ngăn chặn một làn sóng biểu tình ủng hộ dân chủ khác giống như những gì đã xảy ra vào năm ngoái, gây chấn động thành phố và khiến Bắc Kinh bối rối.

Các cuộc tuần hành đã tạm ngưng khi thành phố phải đối mặt với đại dịch Covid-19, nhưng sự phẫn nộ của người dân đối với chính quyền vẫn tăng cao. Các cuộc biểu tình được dự kiến sẽ nối lại vào mùa hè này trong dịp tưởng niệm vụ thảm sát Thiên An Môn ngày 4 tháng 6. Năm ngoái, các cuộc biểu tình lớn xuất hiện đầu tiên vào ngày 9 tháng 6 và ngày 1 tháng 7, ngày mà Hồng Kông được Anh trao trả cho Trung Quốc.

Trong một thông điệp gửi tới các đại sứ nước ngoài, Bộ Ngoại giao Trung Quốc nói rằng việc Hồng Kông không thể thông qua luật về an ninh đã tạo ra lỗ hổng về an ninh quốc gia, theo đó phe đối lập đã thông đồng với các lực lượng bên ngoài chống lại Trung Quốc.

Ngoài ra, cuộc bầu cử hội đồng lập pháp Hồng Kông vào mùa thu này sẽ tạo cơ hội cho phe dân chủ giành được đủ ghế để ngăn chặn mọi nỗ lực thông qua luật an ninh quốc gia của cơ quan hành pháp.

Câu hỏi: Luật an ninh quốc gia ảnh hưởng như thế nào đến quyền tự trị và vị thế trung tâm tài chính của Hồng Kông?

Trả lời: Các nhà phê bình cho rằng việc thông qua luật an ninh quốc gia lần này là nghiêm trọng nhất trong một loạt các hành động nhằm làm suy yếu mức độ tự trị cao của Hồng Kông trong những năm gần đây. Những hành động này bao gồm các vụ bắt giữ hơn một chục người dẫn đầu phong trào dân chủ vào tháng trước và các vụ việc trước đó như giải thể một đảng chính trị ủng hộ Hồng Kông độc lập, trục xuất một nhà báo nước ngoài và loại bỏ các ứng cử viên chính trị vì lý do không đủ tư cách.

Dennis Kwok, một nhà lập pháp ủng hộ dân chủ ở Hồng Kông nói rằng: “Tôi cảm thấy kinh tởm; điều này về cơ bản chính là sự chấm hết của mô hình ‘một quốc gia, hai chế độ’ ”.

Câu hỏi: Tại sao người Hồng Kông lo lắng về luật an ninh quốc gia vừa được thông qua?

Trả lời: Luật này dự kiến sẽ hình sự hóa các bình luận và hành động mà nhà chức trách coi là chống lại lợi ích an ninh quốc gia của Trung Quốc, đưa luật pháp của Hồng Kông gần với luật pháp của Đại lục hơn.

Ở Trung Quốc, Bắc Kinh sử dụng những luật như vậy để đàn áp các nhà hoạt động và thúc đẩy các mục tiêu chính trị. Năm nay, một chủ hiệu sách ở Hồng Kông chuyên bán các ấn phẩm bình luận về quan chức của Đảng Cộng sản Trung Quốc vốn bị cấm ở đại lục đã bị kết án 10 năm tù vì tội gián điệp. Năm ngoái, Trung Quốc cũng bắt giữ hai công dân Canada về tội gián điệp, một nhà nghiên cứu và một cựu nhân viên ngoại giao. Vụ giam giữ được coi là sự trả thù cho việc Canada bắt giam một giám đốc điều hành cấp cao của công ty Huawei Technologies.

Hàng triệu người đã xuống đường tuần hành ở Hồng Kông vào năm ngoái do những lo ngại về dự luật dẫn độ (hiện đã được rút) sẽ đẩy họ đến một hệ thống tư pháp kém minh bạch tại Trung Quốc Đại lục.

Câu hỏi: Các cuộc biểu tình bị tác động ra sao trước luật an ninh quốc gia mới của Bắc Kinh?

Trả lời: Những tuyên bố của Trung Quốc đã hai lần khiến hàng ngàn người Hồng Kông phải đổ ra đường, họ bị cảnh sát ngăn chặn tụ tập đông người với lý do giãn cách xã hội. Cảnh sát chống bạo động đã ráo riết đóng chốt tại các nút giao thông quan trọng và thực hiện hàng trăm vụ bắt giữ, trong đó có những học sinh đang mặc đồng phục. Các bài hát và tranh ảnh ủng hộ độc lập cho Hồng Kông ngày càng phổ biến bất chấp đây là “lằn ranh đỏ” của Bắc Kinh.

Câu hỏi: Quan hệ Mỹ-Trung bị ảnh hưởng như thế nào sau sự việc này?

Trả lời: Bộ Ngoại giao Mỹ tuyên bố việc thông qua luật an ninh quốc gia đối với Hồng Kông đã khiến cho thành phố mất đi quyền tự chủ trước Trung Quốc và quyết định này có thể chấm dứt địa vị được ưu đãi của Hồng Kông cũng như làm xói mòn niềm tin của các doanh nghiệp nước ngoài. Tổng thống Trump cho biết ông sẽ thu hồi chế độ ưu đãi dành cho Hồng Kông như một vùng lãnh thổ có quy chế hải quan và đi lại riêng biệt và bắt đầu quá trình loại bỏ các chính sách đối xử với Hồng Kông như một thực thể tách biệt với Trung Quốc trong toàn bộ các thỏa thuận mà Hoa Kỳ có với thành phố, trừ một vài ngoại lệ. Ông cũng đe dọa sẽ trừng phạt các quan chức Trung Quốc hoặc Hồng Kông có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến việc làm suy yếu quyền tự trị của Hong Kong.

Theo Đạo luật Nhân quyền và Dân chủ Hồng Kông được Quốc hội Mỹ thông qua năm ngoái, Bộ Ngoại giao phải đánh giá hàng năm về việc liệu Hồng Kông có còn được hưởng mức độ tự trị cao dưới mô hình “một quốc gia, hai chế độ” hay không. Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ Mike Pompeo nói hôm 27/5 rằng “Không ai với những suy nghĩ hợp lý có thể khẳng định rằng Hong Kong ngày nay vẫn còn duy trì quyền tự trị cao trước Trung Quốc”.

Một tuần trước đó, hai thượng nghị sĩ Hoa Kỳ cho biết họ sẽ đề xuất một dự luật trừng phạt đối với các quan chức và thực thể Trung Quốc thực thi luật an ninh quốc gia ở Hồng Kông cũng như xử phạt các ngân hàng làm ăn với họ.

Câu hỏi: Vương quốc Anh đã phản ứng thế nào với luật an ninh mới?

Trả lời: Nước Anh đã “chọc giận” chính quyền Trung Quốc bằng cách tuyên bố rằng họ sẽ mở đường trở thành công dân Anh trong tương lai cho khoảng 2,8 triệu cư dân Hồng Kông. Những người đủ điều kiện, chiếm gần 40% dân số Hồng Kông, đã từng sống dưới thời nước Anh cai trị Hồng Kông và được cấp một loại hộ chiếu đặc biệt cho phép họ lưu trú ở Anh trong một khoảng thời gian nhất định mà không cần thị thực.

Tàu CS lục địa và Hồng Kông: Chúng tôi cử, các anh bầu

Hong Kong, Sunday, Sept. 28, 2014. (AP Photo/Vincent Yu)

Tác giả: George Chen | Biên dịch: Nguyễn Huy Hoàng

Trung Quốc lo sợ dân chủ sẽ lan truyền vào đại lục nếu cho phép phổ thông đầu phiếu ở Hồng Kông.

Mười bảy năm sau khi nắm quyền kiểm soát đối với Hồng Kông và cam kết thực hiện phổ thông đầu phiếu ở vùng lãnh thổ này, Bắc Kinh đã biến nguyên tắc mỗi người một phiếu trở nên vô nghĩa bằng cách tự cho mình đặc quyền lựa chọn ứng cử viên. Trong khi Hồng Kông gồng mình trước cú sốc từ sự đảo ngược xu thế dân chủ hóa này, cộng đồng quốc tế nghi ngại về tương lai của Hồng Kông và vị thế của họ trong con mắt của thế giới.

Năm 1997, Hồng Kông trở về với Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa cùng lời hứa từng bước chuyển đổi sang một chính quyền dân cử. Năm 2010, Trung Quốc làm dấy lên hi vọng rằng trong cuộc bầu cử năm 2017, quyền phổ thông đầu phiếu có thể sẽ được áp dụng với các chi tiết cụ thể sẽ được làm rõ sau. Lý Phi,[1] quan chức cấp cao của Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc (Tương đương Quốc hội ở Việt Nam – ND), công bố kế hoạch vào ngày 31 tháng 8, và tin tức đã gây choáng váng Hồng Kông: Trung Quốc sẽ sàng lọc ứng cử viên cho vị trí Trưởng Đặc khu Hành chính Hồng Kông và ấn định danh sách cuối cùng từ hai đến ba ứng cử viên, do đó phủ nhận quyền bầu cử cho danh sách ứng cử viên mà họ thích của nhiều người trong số 7 triệu dân ở Hồng Kông.

Động thái này đã làm sứt mẻ uy tín quốc tế của Trung Quốc, nền kinh tế lớn thứ hai của thế giới vốn đã cam kết sẽ là một cường quốc đang lên có trách nhiệm hơn. Nếu Bắc Kinh có thể dễ dàng phá bỏ lời hứa của mình đối với Hồng Kông, thế giới cũng nên cân nhắc việc liệu Trung Quốc có tuân thủ các cam kết quốc tế khác hay không.

Rất lâu trước cuộc bàn giao năm 1997, cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc, tờ Nhân dân Nhật báo ngày 18 tháng 3 năm 1993 có đăng một bài báo trích lời của Lỗ Bình,[2] sau này là quan chức cấp cao phụ trách các vấn đề Hồng Kông và Ma Cao: “Việc Hồng Kông xây dựng nền dân chủ thế nào trong tương lai hoàn toàn nằm trong quyền tự quyết của Hồng Kông. Chính quyền trung ương sẽ không can thiệp.”

Hơn 20 năm sau lời hứa của Lỗ Bình đối với Hồng Kông, chính sách “Một quốc gia, hai chế độ” của lãnh tụ tối cao Trung Quốc Đặng Tiểu Bình hiện đang có nguy cơ sụp đổ, phần lớn là bởi các sự can thiệp trực tiếp hay gián tiếp không ngừng của Trung Quốc trên nhiều mặt khác nhau từ việc bầu cử các nhà lập pháp ở địa phương cho đến tự do báo chí, mà trong nhiều thập kỷ được coi là một trong những giá trị cốt lõi của Hồng Kông bên cạnh nền pháp quyền.

Chính sách “Một quốc gia, hai chế độ” ngụ ý rằng trong khi Trung Quốc đại lục tiếp tục theo con đường chủ nghĩa xã hội, nền dân chủ tư bản có thể song song tồn tại trong các bộ phận khác của Trung Quốc như ở Đài Loan sau khi thống nhất với Trung Quốc Cộng sản. Chính phủ Đài Loan nhiều lần từ chối khái niệm chính trị như vậy kể từ năm 1971 khi Liên Hợp Quốc công nhận Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là chính phủ duy nhất của Trung Quốc và các nhà lãnh đạo Đài Loan từ chối một thỏa thuận đại diện kép.

Phong trào ủng hộ dân chủ Hòa Bình Chiếm Trung[3] (Occupy Central movement) của thành phố – đấu tranh cho “mỗi người một phiếu” và phổ thông đầu phiếu phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế chứ không chỉ thứ phổ thông đầu phiếu “mang bản sắc Trung Quốc” cho phép Bắc Kinh sàng lọc ứng cử viên trước – đã tổ chức một cuộc biểu tình mang tính bước ngoặt để phản đối tuyên bố của Bắc Kinh về cuộc bầu cử năm 2017.

Trong lịch sử, Hồng Kông không chỉ là một trung tâm tài chính, đóng vai trò chủ chốt trong cải cách và phát triển chính trị trong lịch sử Trung Quốc hiện đại. Hồng Kông từng là nơi cư trú của Tôn Trung Sơn, người sáng lập nên Trung Hoa Dân Quốc, cựu sinh viên của Đại học Hồng Kông, một trong những cơ sở giáo dục lâu đời và uy tín nhất của châu Á. Nhiều quan chức và học giả Trung Quốc từng mong đợi Hồng Kông có thể trở thành một hình mẫu cho sự phát triển trong tương lai của mối quan hệ giữa Trung Quốc đại lục và Đài Loan với hi vọng rằng hai bên có thể tái hợp một ngày nào đó tương tự như thỏa thuận “Một quốc gia, hai chế độ” với Hồng Kông.

Với lập trường của Bắc Kinh chỉ cho phép hai hoặc ba ứng cử viên – hầu hết có khả năng là các ứng cử viên mà Đảng có thể tin tưởng vào lòng trung thành với chính quyền trung ương – chạy đua trong cuộc bầu cử 2017 cho vị trí lãnh đạo điều hành Hồng Kông, mong ước cuối cùng và có lẽ khả quan nhất cho một cách tiếp cận tiến bộ để nâng cao các giá trị dân chủ trên đất Trung Quốc đang mờ dần đi.

Những phản ứng trên mạng của thế hệ trẻ Đài Loan đối với sự kiểm soát gắt gao chưa từng có của Bắc Kinh đối với cuộc cải cách bầu cử của Hồng Kông cho thấy Trung Quốc có thể cần phải hành động nhiều hơn nữa để giành được trái tim và khối óc của những người Đài Loan với mong muốn một ngày tái hợp hòn đảo tự trị này về với đất mẹ.

Bắc Kinh vẫn đang nhất quyết ngăn chặn phổ thông đầu phiếu. Có lẽ Trung Quốc có mối quan ngại sâu sắc hơn về việc dân chủ kiểu phương Tây bắt rễ tại Hồng Kông, trên đất Trung Quốc, và đóng vai trò như một tín hiệu dẫn đường cho những người ủng hộ dân chủ tại Trung Quốc đại lục, đặc biệt là những thành phố phát triển nhất bao gồm Quảng Châu và Thượng Hải, nơi tầng lớp trung lưu đang gia tăng nhanh chóng có mong muốn mạnh mẽ về công bằng xã hội và cải cách chính trị để bảo vệ lợi ích cho chính cư dân địa phương.

Trung Quốc, dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Tập Cận Bình, đã bắt tay vào chiến dịch chống tham nhũng nhằm làm trong sạch Đảng Cộng sản, từ đó củng cố sự cầm quyền của Đảng đối với Trung Quốc. Tuy nhiên, mặt khác chính phủ cũng bịt miệng các trí thức bất đồng chính kiến và các nhà hoạt động ủng hộ nền dân chủ, đàn áp tự do internet với lý do duy trì nền hòa bình và ổn định trong nước. Với hiện trạng liên lạc lỏng lẻo giữa Hồng Kông và đại lục, việc người dân Hồng Kông được tự do bầu các ứng cử viên không do Bắc Kinh xét duyệt sẽ đem lại một hiệu ứng “lật đổ” với Trung Quốc.

Tuy nhiên, làm mất lòng những khát vọng của nhân dân Hồng Kông bằng việc từ chối thực hiện phổ thông đầu phiếu như Trung Quốc đã hứa có thể sẽ không đem lại hòa bình và ổn định mà mọi người mong muốn.

Bằng cách đe dọa phong tỏa khu trung tâm thành phố, phong trào Hòa Bình Chiếm Trung có thể gây ra một tình huống mà cả Bắc Kinh lẫn Hồng Kông đều phải chịu thiệt hại. Không nên đánh giá thấp sức mạnh của Hòa Bình Chiếm Trung. Phong trào này không chỉ liên quan tới việc có bao nhiêu người chiếm đóng các đường phố trên thực tế, mà nó còn gửi một tín hiệu rõ ràng qua xã hội Hồng Kông và tới Bắc Kinh rằng thực sự có nhiều cá nhân sẵn sàng tranh đấu để bảo vệ ý nghĩa những giá trị cốt lõi của Hồng Kông được ghi nhận trong Tuyên bố chung Trung – Anh – “Các quyền và tự do, bao gồm các quyền và tự do của con người, tự do ngôn luận, báo chí, hội họp, lập hội, đi lại, thành lập các phong trào, thư tín, bãi công, lựa chọn nghề nghiệp, nghiên cứu khoa học, và tín ngưỡng tôn giáo được bảo đảm bởi pháp luật của Đặc khu Hành chính Hồng Kông. Sỡ hữu tư nhân, sở hữu doanh nghiệp, quyền hợp pháp của người thừa kế và đầu tư nước ngoài được bảo vệ bởi luật pháp” – những thứ đồng nghĩa với địa vị của một công dân Hồng Kông.

Giáo sư Benny Tai[4] tại Đại học Hồng Kông, cũng là một trong những nhà lãnh đạo chủ chốt và là người đồng sáng lập phong trào Hòa Bình Chiếm Trung, tuyên bố rằng phong trào đã đánh dấu một “kỷ nguyên của sự bất tuân dân sự” hoàn toàn mới cho Hồng Kông, và đây mới chỉ là một sự khởi đầu. Con đường chính trị cho Hồng Kông trong những năm tới, chưa nói đến những thập kỷ tới, sẽ gập ghềnh hơn rất nhiều.

Nhiều người phương Tây cũng như người đại lục thường xuyên đặt câu hỏi, rằng sau tất cả những tranh luận, giận dữ và biểu tình này, người Hồng Kông thực sự muốn Hồng Kông thế nào? Câu trả lời của cựu Ti trưởng Chính vụ ti[5] Hồng Kông, bà Trần Phương An Sinh,[6] là Hồng Kông không nên trở thành “một thành phố như những thành phố khác của Trung Quốc,” ít nhất không phải là bây giờ. Hồng Kông vẫn có thể tạo nên sự khác biệt lớn cho họ và cho Trung Quốc nếu người dân của họ có thể tiếp tục duy trì được các giá trị cốt lõi của xã hội.

Đề nghị “phổ thông đầu phiếu mang bản sắc Trung Quốc” của Bắc Kinh – giới hạn danh sách bầu cử gồm chỉ những người tuân theo mệnh lệnh của Đảng Cộng sản – sẽ dẫn đến kết quả là Hồng Kông trở thành “một thành phố như những thành phố khác của Trung Quốc” như bà Trần lo ngại. Người dân Hồng Kông muốn giữ bản sắc riêng và tự quyết vận mệnh của họ ngay cả khi thành phố này thuộc chủ quyền của Trung Quốc.

George Chen là biên tập viên tài chính cho tờ South China Morning Post (Bưu điện Hoa Nam Buổi sáng) và là học giả Yale World Fellow 2014. Theo dõi ông trên Twitter @george_chen.

Bản gốc tiếng Anh: YaleGlobal

Để lại lời nhắn

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

Trang web này sử dụng Akismet để lọc thư rác. Tìm hiểu cách xử lý bình luận của bạn.