Bài học Venezuela-Nghiên cứu quốc tế

Bài học từ Venezuela cho các chế độ độc tài

Posted on 31/01/2019 by The Observer

Tác giả: Lê Vĩnh Triển

Khi báo chí chính thống của Việt Nam hầu như án binh bất động vì nhà nước chưa thể hiện quan điểm về vấn đề Venezuela, việc đưa tin hầu như chỉ dừng lại ở việc liệt kê các nước lên tiếng ủng hộ chính phủ Maduro hay ủng hộ tân tổng thống tự phong Juan Guaidó. Quan sát một số bình luận trên mạng xã hội có thể nhận thấy ba dòng quan điểm khác biệt nhau, khá sinh động. Các dòng quan điểm này chủ yếu bao gồm:

Thứ nhất, ủng hộ các cuộc biểu tình phản đối chính phủ Maduro của người dân Venezuela. Các quan điểm này có khuynh hướng ủng hộ sự can thiệp của Mỹ, một số nước Mỹ Latinh và các nước phương Tây nhằm đưa Chủ Tịch Quốc hội Juan Guaido lên làm tổng thống tạm thời và tiến hành tổ chức bầu cử. Các ý kiến này có thể nói xuất phát từ quan điểm chính trị dân chủ, thân phương Tây, cho rằng độc tài cần được thay thế bằng chế độ dân chủ qua bầu cử minh bạch. Họ tin rằng Mỹ và các nước phương Tây “phù dân” (dân ở các nước độc tài), còn Trung Quốc và Nga chủ trương “phù độc tài” để kiếm chác bằng các lợi ích, hợp đồng khai thác tài nguyên, xây dựng hạ tầng có được nhờ bảo kê và hối lộ các chính thể độc tài.

Thứ hai, ủng hộ chính phủ Maduro, chống lại sự can thiệp của Mỹ và các nước phương Tây, đồng thời ủng hộ sự can thiệp của Trung Quốc và Nga. Nhóm này cho rằng Mỹ và các nước phương Tây dùng chiêu bài dân chủ để mở rộng khối tư bản thân phương Tây với mục đích tạo lập các thị trường để bán hàng hóa nhằm làm lợi cho Mỹ và phương Tây, và sâu xa hơn là làm suy yếu khối XHCN. Tuy quan điểm họ hay dùng là không được can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác nhưng họ lại có khuynh hướng ủng hộ sự can thiệp của Trung Quốc và Nga.

Thứ ba, thể hiện sự đắn đo, cay đắng cho đất nước, người dân Veneuela vì họ không nắm được quyền tự quyết cho đất nước mình, để bị ngoại bang can thiệp. Đối với nhóm này, sự can thiệp của Mỹ và phương Tây cũng sẽ không giúp cải thiện tình hình Venezuela vì trước sau cũng dẫn đến xâu xé quyền lực và lợi ích giữa các phe nhóm, người dân cũng chẳng được hưởng dân chủ, và kinh tế cũng sẽ không khá lên như mong muốn. Thoạt nhìn quan điểm nhóm này có vẻ trung dung nhưng nhận định kỹ thì nhóm này không ưa hay ít nhất là không tin hai chữ “dân chủ” nên có khuynh hướng ủng hộ Maduro, muốn Maduro tạo dựng sự ổn định bằng bàn tay sắt nhằm ổn định và phát triển đất nước Venezuela. Đó cũng là quan điểm chung của nhóm này đối với tất cả các nước độc tài khác – ổn định chính trị mới phát triển, dân chủ chỉ đến từ bên trong từ người dân và do người dân trong nước tự quyết, hay thậm chí không cần dân chủ, đặc biệt là kiểu phương Tây.

Có thể nói rằng, dù là quan điểm nào thì một sự thật trước mắt là Venezuela đang bị can thiệp. Trước tiên cần trả lời câu hỏi tại sao can thiệp là không thể tránh khỏi ở Venezuela? Từ đó có thể khái quát hóa vấn đề các quốc gia độc tài khác có thể tránh bị can thiệp được hay không và các điều kiện nào có thể giúp họ làm được điều đó?

Một cách ngắn gọn, có thể nói Venezuela bị can thiệp là vì có một chính phủ độc tài nhưng yếu kém. Chính quyền Venezuela yếu kém cả về phương diện quản lý điều hành kinh tế lẫn tạo dựng cho mình một hệ thống an ninh và quân đội đủ mạnh để dập tắt sự chống đối. Sức mạnh tương đối của người dân so với hệ thống trấn áp đã tăng dần và đặc biệt tăng nhanh khi kinh tế ngày càng yếu kém, kéo theo sự căm phẫn gia tăng trong khi ngân sách dành cho hệ thống trấn áp giảm sút tương đối. Sự can thiệp từ bên ngoài từ Mỹ và phương Tây chỉ đóng vai trò như một cú hích giúp các nguyên nhân khác dẫn tới bùng nổ. Trong khi đó, sự hỗ trợ của Nga và Trung Quốc cho chính quyền độc tài có thể nói chỉ là những bước đi chiến lược để dự phần tạo thế đối trọng với vai trò là nước lớn hơn là để cứu chính quyền Maduro.

Câu hỏi tiếp theo quan trọng hơn, đó là đối với các nước độc tài khác, có thể đảm bảo không bị can thiệp từ bên ngoài hay không?

Từ trường hợp của Maduro ở Venezuela, có thể thấy câu trả lời là có thể tránh được can thiệp, nhưng vô cùng khó khăn vì tiêu tốn nguồn lực quốc gia và không bền vững. Thứ nhất, muốn tránh được can thiệp, nhà nước độc tài cần duy trì phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân một cách liên tục, một nhiệm vụ không hề dễ dàng. Thứ hai, nhà nước đó cũng cần duy trì một hệ thống trấn áp mạnh. Tuy nhiên, việc duy trì một hệ thống trấn áp khổng lồ sẽ làm tiêu hao ngân sách nhà nước, làm bào mòn chính sự tăng trưởng kinh tế. Mặt khác, nếu nhà nước độc tài có thể giúp đời sống kinh tế phát triển thì điều đó sẽ kéo theo yêu cầu của người dân muốn hưởng tự do chính trị, khiến người dân có xu hướng ngày càng gây áp lực lên chính quyền để chính quyền giảm độc đoán và tăng cường dân chủ. Như vậy, việc đời sống người dân được nâng lên về kinh tế và chính trị và sự tồn tại một hệ thống trấn áp gia tăng sức mạnh là hai mục tiêu mâu thuẫn nhau, đặc biệt là trong dài hạn.

Có quan điểm cho rằng các chính quyền độc tài có thể làm được việc này với sự trợ giúp của các chính quyền độc tài khác để cùng tồn tại như một đối trọng với thế giới dân chủ. Cụ thể chính quyền Maduro có thể đã, đang và sẽ nhận viện trợ từ Trung Quốc hay Nga để duy trì bộ máy trấn áp của mình. Nhưng kể cả như vậy, Trung Quốc và Nga cũng khó có thể kéo dài được cách làm này vì chi phí tốn kém lại không bền vững, bởi họ chỉ có thể giúp chính quyền Maduro duy trì được hệ thống trấn áp mạnh chứ không thể giúp cải thiện đời sống người dân Venezuela.

Vì vậy có thể thấy, với các nước độc tài, để tránh sự can thiệp từ bên ngoài như ở Venezuela, duy trì phát triển kinh tế đi kèm với dân chủ hóa dần dần đời sống chính trị, bên cạnh xây dựng một hệ thống quốc phòng vững mạnh, một hệ thống an ninh trong sạch, minh bạch, nhỏ gọn và tôn trọng tiếng nói người dân có lẽ là một giải pháp toàn diện, lâu dài hơn trong phát triển quốc gia, qua đó chủ động tránh được sự can thiệp từ bên ngoài.

Venezuela: Dân chủ hay là chết

Posted on 31/07/2017 by The Observer

Nguồn: Enrique ter Horst, “Death or Democracy in Venezuela,” Project Syndicate,           05/07/2017.

Biên dịch: Nguyễn Thị Hồng Thư | Hiệu đính: Nguyễn Huy Hoàng

Các thiết chế dân chủ của Venezuela đang bị hủy hoại nghiêm trọng, kho bạc trống rỗng, người dân tìm thức ăn trong bãi rác. Người dân đất nước này đang chết vì đói, vì những căn bệnh có thể phòng ngừa và chữa trị (với tỷ lệ cao hơn nhiều so với mức trung bình của châu Mỹ Latinh), và vì bạo lực – trong đó có một số trường hợp bị thương do súng đạn từ chính chính phủ của họ.

Hơn ba phần tư trong số 31 triệu người Venezuela muốn giải phóng mình khỏi vòng kìm kẹp của những người cầm quyền, một nhóm nhỏ chỉ gồm 150 nhân vật không khác gì mafia (phần lớn là quân đội), những người đã cưỡng đoạt nền dân chủ của đất nước, cướp bóc người dân, và tạo ra một cuộc khủng hoảng nhân đạo kinh hoàng. Chế độ 18 tuổi đời này – do Hugo Chávez thành lập và giờ được điều hành bởi Tổng thống Nicolás Maduro – thà bắt toàn bộ đất nước làm con tin hơn là từ bỏ quyền lực và có khả năng phải trả lời những câu hỏi về tội ác chống nhân loại trước Tòa án Hình sự Quốc tế. Nhưng tình trạng này còn tiếp diễn được bao lâu?

Người dân Venezuela đã tích cực theo đuổi việc thay đổi chính phủ. Trong cuộc bầu cử quốc hội hồi tháng 12 năm 2015, hai phần ba cử tri đã ủng hộ phe đối lập dân chủ. Kết quả ấy đáng lẽ ra đã phải nới lỏng vòng kìm kẹp của chế độ đối với đất nước và giúp tái thành lập các cơ chế kiểm soát và cân bằng vốn được vạch ra trong bản hiến pháp mà chính Chávez soạn thảo.

Nhưng chế độ nước này đã làm suy yếu Quốc hội một cách có hệ thống thông qua các phán quyết của một Tòa án Tối cao gồm những người trung thành với chế độ được chọn ra bởi cơ quan lập pháp sắp mãn nhiệm. Cuối tháng 3 vừa qua, Tòa án Tối cao đã đi thêm một bước xa hơn, đó là chiếm đoạt toàn bộ quyền lực của Quốc hội – một hành động bất hợp pháp trắng trợn đến nỗi ngay cả một trong những người ủng hộ Chávez là Tổng Chưởng lý Luisa Ortega Díaz cũng phải lên án đây là hành động làm “băng hoại trật tự hiến pháp.”

Bởi vậy, những người dân Venezuela tuyệt vọng đã quyết định xuống đường phản kháng. Bắt đầu từ ngày 1 tháng 4, hầu như ngày nào họ cũng tổ chức biểu tình đòi một cuộc tổng tuyển cử khác, bất chấp những nguy hiểm đến tính mạng do hành động công khai phản đối. Đúng như vậy, từ khi làn sóng biểu tình bắt đầu, lực lượng an ninh của chế độ đã sát hại 85 người biểu tình và làm bị thương hơn 1.000 người, bao gồm những hành động như ném bình xịt hơi cay vào đám đông và bắn đạn súng hơi vào ngực người dân ở cự ly gần. Hơn 3.000 người biểu tình đã phải đối mặt với những cáo buộc hình sự, chỉ vì họ đã thực hiện các quyền dân chủ của mình.

Bị dồn vào thế bí, phe cầm quyền đã trở nên ngang ngạnh. Gần đây Tổng thống Maduro đã tuyên bố rằng nếu chế độ không thể tập hợp những lá phiếu cần thiết để tiếp tục nắm quyền thì nó sẽ dùng đến vũ khí của mình. Nhưng ông ta cũng sử dụng nhiều hành động chính trị cực đoan hơn để bảo vệ chế độ: bằng sắc lệnh tổng thống (thay vì bằng một cuộc trưng cầu ý dân, như hiến pháp yêu cầu) ông ta đã yêu cầu thành lập một hội đồng lập hiến, sẽ được chọn ra vào ngày 30 tháng 7, để soạn thảo một bản hiến pháp “chung” mới.

Các cuộc biểu tình đến nay về cơ bản đã trở thành các cuộc nổi dậy của dân chúng, khi người dân Venezuela kêu gọi các lực lượng vũ trang tước quyền lực khỏi tay chế độ. Về phần mình, bà Ortega đã kêu gọi Tòa án Tối cao bác bỏ việc chế độ hối thúc viết lại hiến pháp, nhưng chính tòa án này đã tuyên bố yêu cầu của bà là “không thể chấp thuận.”

Người dân Venezuela đã nhận ra rằng một bản hiến pháp Marxist-Leninist được phê chuẩn bởi những đại diện do chế độ chỉ định sẽ biến Venezuela thành một Cuba khác chỉ trong vòng một tháng. Câu hỏi là liệu phần còn lại của thế giới có khoanh tay đứng nhìn hay không.

Luis Almagro, tổng thư ký Tổ chức các nước châu Mỹ (OAS), đã kêu gọi các nước thành viên quan tâm đến những vi phạm hiến pháp và nhân quyền nghiêm trọng của chế độ Venezuela. Tại Đại hội đồng OAS ở Mexico tháng trước, 14 quốc gia (Argentina, Brazil, Bahamas, Canada, Chile, Colombia, Guyana, Jamaica, Mexico, Hoa Kỳ, Peru, St. Lucia, Uruguay, và Paraguay) đã đề xuất một dự thảo nghị quyết về cách mở một cuộc đối thoại với chế độ Venezuela – nhưng vô ích.

Một cuộc đối thoại như vậy sẽ tập trung vào việc thúc đẩy chế độ Venezuela tuân theo những cam kết do Tòa thánh Vatican điều đình vào mùa thu vừa qua, bao gồm việc tổ chức các cuộc bầu cử tự do và công bằng trong năm nay, phóng thích các tù nhân chính trị, lập lại quyền lực hợp hiến của Quốc hội, và chấp nhận sự trợ giúp nhân đạo. Nhưng, dù nghị quyết được 20 thành viên OAS ủng hộ, 10 thành viên đã từ chối do phụ thuộc vào dầu mỏ và tài chính của Venezuela. Điều này khiến nghị quyết thiếu ba phiếu để đạt được đa số hai phần ba cần thiết.

Coi đây là một thắng lợi, chế độ Venezuela càng thêm táo bạo trong việc gia tăng bạo lực nhằm vào người biểu tình và tổ chức một cuộc đảo chính giả chống lại chính mình. Trong cuộc bao vây Cung điện Lập pháp gần đây, một sĩ quan thuộc Vệ binh Quốc gia Venezuela đã tấn công nghị sĩ Julio Borges, chủ tịch Quốc hội – thiết chế duy nhất còn mang tính chính danh. Chế độ cũng đã ra quyết định bổ nhiệm một phó tổng chưởng lý mới thuần tính hơn nhằm thay thế bà Ortega, người đã bị đóng băng tài khoản ngân hàng và bị cấm xuất cảnh.

Phe đối lập đang phản ứng, tổ chức một cuộc trưng cầu ý dân chính thức thông qua Quốc hội, dựa trên điều 333 và 350 trong hiến pháp. Người dân Venezuela sẽ có thể tạo áp lực lên kế hoạch viết lại hiến pháp của Tổng thống Maduro và phe đối lập sẽ có thể thúc đẩy một cuộc tuyển cử mới, phục hồi mọi cơ chế kiểm soát và cân bằng, và thiết lập một chính phủ “thống nhất quốc gia.” Cuộc trưng cầu sẽ diễn ra vào ngày 16 tháng 7 tại mọi nhà thờ ở Venezuela, với sự có mặt của các giám sát viên quốc tế.

Đã đánh mất toàn bộ tính chính danh của mình, chế độ bất lương và sát nhân của Venezuela đang đứng trước một mối đe dọa. Nhiều nước thành viên OAS đã chính thức áp đặt các lệnh trừng phạt đối với những quan chức có liên quan đến phe phái buôn bán ma túy hung bạo của chế độ – tiểu nhóm này chịu trách nhiệm cho việc sát hại những người trẻ trên đường phố và tra tấn khoảng 300 tù nhân chính trị. (Liên minh châu Âu chưa tham gia vào nỗ lực này.)

Bằng việc từ chối một quá trình chuyển giao dân chủ, chế độ Venezuela chỉ đang kéo dài nỗi khổ của đất nước và bắt người dân phải trả những cái giá cao hơn. Dù phe cai trị không sẵn sàng thương lượng, một thỏa thuận được đưa ra thông qua OAS hay Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc có thể sẽ tỏ ra là một thỏa thuận khó mà từ chối được trong bối cảnh hiện nay.

Một thỏa thuận như vậy đòi hỏi phải tổ chức ngay một cuộc tổng tuyển cử và hoãn triệu tập hội đồng lập hiến, điều này có thể tiến hành một cách nhanh chóng và dễ dàng theo hiến pháp hiện hành. Nếu thành công, nó có thể giúp lấy lại lòng tin và sự hợp tác quốc tế. Trước mắt, nó sẽ trả lại đất nước cho người dân Venezuela đang trong tình trạng tuyệt vọng, đói kém, và bị đàn áp.

Enrique ter Horst, nguyên đại diện đặc biệt của Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc tại El Salvador và Haiti, là phó Cao ủy viên Liên Hợp Quốc về Nhân quyền.

Tại sao Nicholás Maduro vẫn nắm quyền ở Venezuela?

Posted on 18/06/2017 by HongLoan

Nguồn: “Why is Venezuela’s Nicolás Maduro still in power”, The Economist, 11/5/2017

Biên dịch: Lê Thị Hồng Loan | Biên tập: Lê Hồng Hiệp

Những cuộc biểu tình đường phố quy mô lớn, một nền kinh tế hỗn loạn và tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng cũng không thể lay chuyển quyền lực của vị tổng thống.

Nicolás Maduro, Tổng thống Venezuela, không được nhiều người ủng hộ. Bốn trong số năm người Venezuela nghĩ rằng chính phủ của ông làm việc không hiệu quả. Họ nói đúng. Đất nước của họ, có trữ lượng dầu mỏ đã được chứng minh là nhiều hơn Ả Rập Saudi, dân số chỉ 31 triệu người, và một vị trí địa lý đáng ghen tị, lại đang ở giữa cuộc suy thoái nghiêm trọng nhất thế giới, với những hàng người xếp hàng mua bánh mỳ theo phong cách Liên Xô, sự thiếu hụt các loại thuốc cơ bản và sự gia tăng đáng chú ý các chỉ số tiêu cực như tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và sốt rét. Lạm phát đang hướng đến mức 2.000% vào năm tới. Đồng nội tệ bolívar chỉ còn 0,8% giá trị so với đồng USD trong năm năm qua. Các chính phủ đang công khai mô tả rằng những động thái gần đây của Tổng thống Venezuela nhằm tiếm quyền của quốc hội dân cử là một mối đe dọa đối với dân chủ và khu vực. Ngay cả những người ủng hộ ông cũng đang vất vả để có thể mô tả về Maduro như là một người có chút sức hấp dẫn. Vậy tại sao ông ta vẫn đang nắm quyền?

Ông Maduro phải cảm ơn người tiền nhiệm về sự tồn tại này của mình. Trong suốt nhiệm kỳ 14 năm của mình, Hugo Chávez đã làm suy yếu một cách có hệ thống tất cả các thể chế chính của quốc gia này, đặt tất cả mọi thứ vào lợi ích của đảng cầm quyền, và đảm bảo rằng bất cứ sự thay đổi nào do phe đối lập dẫn đầu sẽ hoặc bị thách thức hoặc là bất khả thi. Toà án tối cao, cơ quan tư pháp và lực lượng vũ trang của Venezuela, dù ở nhiều mức độ khác nhau, nhưng đều nằm dưới ngón tay cái của tổng thống. Chỉ có một cơ quan vẫn duy trì độc lập, và đó là quốc hội.

Quốc hội Venezuela được chuyển sang phe đối lập nắm quyền kiểm soát sau một cuộc bỏ phiếu đảo chiều lớn vào tháng 12 năm 2015. Nhưng điều đó không thực sự quan trọng với ông Maduro. Ông ta có thể chỉ đạo tòa án tối cao phục tùng mình để bãi bỏ các đạo luật của quốc hội khi được yêu cầu. Tương tự như vậy, khi cuộc trưng cầu dân ý chống lại ông Maduro dường như sẽ đảm bảo rút ngắn nhiệm kỳ của ông hồi năm ngoái, một tổ chức khác, hội đồng bầu cử, đã làm công việc bẩn thỉu cho vị tổng thống bằng cách trì hoãn và rốt cộc là ngăn chặn cuộc bỏ phiếu.

Điều đó khiến cho một sự chuyển đổi quyền lực nhanh chóng là bất khả thi. Phe đối lập đã đi đến kết luận rằng lựa chọn khả thi duy nhất của họ là xuống đường. Đảng này hy vọng rằng các cuộc biểu tình quy mô lớn sẽ chứng minh cho việc ai là người thực sự nắm giữ quyền lực chính ở Venezuela, từ đó thúc giục những nhượng bộ nghiêm túc từ phía chính phủ, hoặc thậm chí là một cuộc nổi dậy. Nhưng ông Maduro lại giữ con át chủ bài: quân đội.

Thể chế được được cho là trung lập nhưng lại bị chính trị hóa nặng nề này được gần như gắn liền với cấu trúc chính trị của Venezuela. Các sĩ quan hoặc cựu sĩ quan đang điều hành 11 trong số 32 bộ của chính phủ. Các quan chức chóp bu trong quân đội cũng điều hành các ngành kinh doanh trọng điểm, bao gồm cả ngành phân phối lương thực nhà nước. Điều đó, cùng với những cơ hội kiếm lời chênh lệch giá bằng cách khai thác tỷ giá hối đoái chính thức thấp một cách giả tạo của đất nước này, đã cho phép một tầng lớp tinh hoa trong quân đội thu được những khoản lợi nhuận hậu hĩnh từ sự cai trị hỗn loạn của ông Maduro. Đối với các tướng tá, và các quan chức cấp cao trong chính phủ (một số bị đe doạ truy tố nếu có sự thay đổi chế độ), những lợi ích của tình trạng hiện tại đồng nghĩa với việc họ sẽ làm hầu hết mọi thứ để duy trì quyền lực.

Tuy nhiên, áp lực nghiêm trọng đối với chính phủ vẫn tồn tại. Nền kinh tế tiếp tục sụt giảm; mang lại nguy cơ thực sự về vỡ nợ quốc gia. Giờ chính phủ có ít tiền hơn để vừa xoa dịu bất mãn vừa chia sẻ giữa những kẻ tham nhũng. Có những tin đồn dai dẳng về những vụ đào tẩu ở hàng ngũ cấp trung và cấp thấp trong quân đội. Tổng chưởng lý hiện nay rất không thoải mái về đường lối độc đoán của chính phủ mà bà đang phục vụ. Vị tổng thống có thể ngăn chặn cách rõ ràng nhất để đánh bại ông ta, đó là một cuộc bỏ phiếu công bằng. Nhưng ông ta không phải là không thể bị tấn công.

Thảm họa nhân tạo xưa và nay: Từ Stalin tới Chavez

Posted on 14/01/2016 by The Observer

CHAVEZ-SALUD

Nguồn: Ricardo Hausmann, “Stopping Venezuela’s Harvest of Sorrow“, Project Syndicate, 29/12/2015.

Biên dịch: Lê Thị Hiền Trang | Hiệu đính: Lê Hồng Hiệp

Hai năm trước, các cuộc biểu tình của công chúng đã nổ ra ở cả Kyiv (Ukraine) và Caracas (Venezuela). Trong khi Cách mạng Nhân phẩm ở Ukraine nhanh chóng giành được thắng lợi thì thay đổi chính trị ở Venezuela diễn ra với tốc độ chậm chạp hơn rất nhiều. Thế nhưng, cuộc bầu bầu cử quốc hội ở Venezuela vào ngày 06 tháng 12 vừa qua, trong đó phe đối lập đã giành được đến hai phần ba số ghế, đang làm cho những biến chuyển chính trị ở đất nước này diễn ra nhanh hơn.

Mặc dù Tổng thống Nicolás Maduro đã chấp nhận thất bại trong đêm bầu cử, chính phủ của ông đã tuyên bố sẽ bác bỏ bất kỳ đạo luật nào mà Quốc hội thông qua, đồng thời bổ nhiệm một Hội đồng các Công xã (Assembly of the Communes), một thể chế không được quy định trong Hiến pháp. Hơn thế nữa, ông Maduro đã sử dụng phiên họp của Quốc hội cũ sau khi có kết quả bầu cử để đưa vào Tòa án tối cao những người ủng hộ đảng mình và kêu gọi những người ủng hộ ngăn chặn Quốc hội mới đắc cử nhóm họp vào ngày 5 tháng 1.  Tương tự như Ukraine hai năm trước, Venezuela đang hướng tới một cuộc khủng hoảng hiến pháp.

Nhưng có một điểm tương tự lớn hơn và đáng lo ngại hơn giữa Venezuela và Ukraine: nạn đói nhân tạo của Liên Xô năm 1933. Quyết định của Stalin vào năm 1932 buộc những nông dân độc lập – những kulaks – tham gia vào các trang trại tập thể đã đẩy 3,3 triệu người Ukraine và cộng đồng người Ba Lan thiểu số đến tình cảnh chết đói trong năm tiếp theo.

Thảm họa đã xảy ra khi Stalin khẳng định rằng các nông dân đã giấu nhà nước lương thực. Ông tịch thu các hạt giống và tin rằng điều này sẽ buộc các nông dân sử dụng số ngũ cốc mà họ đang giấu để làm hạt giống. Nhưng không hề có thứ ngũ cốc nào được giấu đi như thế – và do đó không có hạt giống để gieo trồng vụ mùa năm 1933. Stalin đổ lỗi cho sự sụt giảm sau đó trong sản xuất lương thực là do âm mưu của những người đã chết và sắp chết đó.

Thay vì đối phó với thảm họa đang diễn ra, Stalin tăng cường trưng dụng ngũ cốc, bất chấp mức độ sản xuất ảm đạm – một động thái dẫn đến nạn đói hàng loạt. Thông tin đã được giấu kín khỏi tai mắt công chúng, ngăn chặn mọi hành động khắc phục hậu quả. Ngay cả những đề nghị hỗ trợ nhân đạo quốc tế, đặc biệt là từ Ba Lan, đều bị từ chối.

Một nạn đói ở một đất nước màu mỡ như Ukraine thật khó tưởng tượng được trước khi nó xảy ra. Và thật khó để tưởng tượng một thảm họa tương tự có thể xảy ra tại một đất nước có trữ lượng dầu lớn nhất thế giới như Venezuela. Thế nhưng, bước vào năm 2016, Venezuela đang đối mặt với một kịch bản y hệt như tình cảnh của Ukraine ở trên.

Có bốn yếu tố cơ bản của các thảm họa nhân tạo là: đàn áp thị trường, bưng bít thông tin, đàn áp có hệ thống lực lượng đối lập, và quy kết thảm hoạ cho chính các nạn nhân (một hành động giúp biện minh cho những chính sách cực đoan dẫn đến thảm hoạ). Đáng buồn thay, Ukraine không phải là ví dụ duy nhất: Các tổn thất về nhân mạng ở Trung Quốc trong cuộc Đại nhảy vọt của Mao Trạch Đông giai đoạn 1958-1961 thậm chí còn lớn hơn nhiều, ước tính đã gây ra cái chết cho khoảng 15 đến 45 triệu người.

Cũng như Ukraina và Trung Quốc, chính phủ Venezuela đã nỗ lực tập thể hoá nền sản xuất. Sau khi Hugo Chávez tái đắc cử vào năm 2006, ông quyết định đẩy nhanh cuộc “cách mạng” và quốc hữu hóa ngân hàng, các tập đoàn viễn thông, xi măng, thép, siêu thị, hàng trăm công ty lớn nhỏ khác và hàng triệu hec-ta đất. Và, tương tự như Ukraine và Trung Quốc, sản lượng của các doanh nghiệp chịu ảnh hưởng bởi công cuộc quốc hữu hoá này đã nhanh chóng tuột dốc không phanh.

Không chỉ tước đi hoàn toàn quyền sở hữu, chính phủ của ông Hugo Chávez còn đàn áp khả năng tự tổ chức một cách tự nhiên của nền kinh tế. Dù thị trường không phải là thuốc trị bách bệnh, và thị trường chỉ có thể hoạt động nếu có một chính phủ với những chính sách hợp lý, nhưng thị trường là một lực lượng mạnh mẽ giúp bình ổn nền kinh tế. Giá cả thị trường cung cấp cho chúng ta thông tin về những hàng hoá đang bị thiếu hụt. Lợi nhuận tạo ra động cơ để phản ứng lại thông tin về giá. Và thị trường vốn tự phân bổ các nguồn lực trong quá trình theo đuổi lợi nhuận. Thị trường có thể thất bại, và các chính sách có thể cải thiện kết quả; nhưng Chávez và Maduro, giống như Stalin và Mao, đã tấn công vào chính cơ chế của thị trường.

Tại Venezuela, một hệ thống tổng quát kiểm soát giá cả và hối đoái đang gây ra một sự tàn phá. Tỉ giá hối đoái được định đoạt một cách hành chính ở mức rẻ hơn so với giá thị trường khoảng 130 lần. Ngay cả việc buôn bán ma túy cũng không thể đem lại mức lợi nhuận cao như việc buôn ngoại tệ dựa trên tỉ giá chênh lệch như vậy (arbitrage), kéo theo những hậu quả rõ ràng.

Công thức đảm bảo giá “công bằng” giữ tất cả các mức giá thấp một cách nhân tạo (thiết lập mức giá cao hơn sẽ khiến người vi phạm phải ngồi tù), gây ra tình trạng thiếu hụt, cung ứng theo định mức cá nhân, và tình trạng xếp hàng dài gây tổn thất thời gian của người dân. Tình trạng thiếu hụt những mặt hàng thiết yếu dẫn đến tổn thất về nhân mạng, đó là chưa kể đến những tác động tàn phá đối với sản xuất. Và, cho dù là giá cả vẫn đang được kiểm soát, lạm phát vẫn trên 200%, vì ngân hàng trung ương phát hành tiền để đối phó với thâm hụt ngân sách lên đến hơn 20% GDP.

Giá dầu tăng cao xảy ra đồng thời với việc áp dụng các chính sách này ban đầu làm dịu các tác động của chúng, vì hàng nhập khẩu có thể bù đắp được cho sự sụt giảm sản xuất trong nước. Năm 1998, khi Chávez đắc cử lần đầu, giá dầu ở mức thấp chỉ 8 đô la mỗi thùng; đến năm 2012, giá dầu trung bình là 104 đô la mỗi thùng.

Nhưng, thay vì sử dụng số tiền lớn thu được từ dầu lửa để xây dựng một “tấm đệm tài chính” phòng khi kinh tế ảm đạm, Chávez đã sử dụng giá dầu cao như một loại tài sản thế chấp để vay ồ ạt, làm tăng gấp bốn lần các khoản nợ nước ngoài. Điều này cho phép Chávez tiêu xài trong năm 2012 như thể là giá dầu ở mức 197 đô la một thùng. Nhưng bây giờ, khi giá dầu thô của Venezuela chỉ ở mức dưới 30 đô la và con đường tiếp cận thị trường vốn quốc tế đang bị cắt đứt, nhập khẩu của nước này đã giảm xuống chỉ còn một phần nhỏ so với mức năm 2012. Việc tàn phá năng lực sản xuất trước kia đã bắt đầu cho thấy hậu quả của nó. 

Không có cơ chế thị trường, việc điều chỉnh diễn trong tình trạng thiếu thốn thông tin và có quá nhiều động cơ xấu, khiến ảnh hưởng của nó lên sản xuất và phúc lợi thậm chí còn nặng nề hơn. Năm tới Venezuela sẽ giảm nhập khẩu mạnh hơn nữa. Không những giá dầu thậm chí thấp hơn, mà nhập khẩu trong giai đoạn 2014-2015 đã được tài trợ một phần bằng cách bán dự trữ ngoại hối và các tài sản khác, đồng thời cho phép tư nhân nhập khẩu nhưng không trả tiền cho họ, thực tế là chiếm đoạt vốn lưu động – hay hạt giống – của các công ty tư nhân.

Hậu quả của sự điên rồ này là rất đáng quan ngại. Để ngăn chặn một thảm họa nhân đạo, một hành động nhanh chóng cần phải được thực hiện: phục hồi cơ chế thị trường; thống nhất tỷ giá hối đoái (như Tổng thống Mauricio Macri vừa thực hiện ở Argentina); một hệ thống trợ cấp phúc lợi thay thế cho hình thức phân phối theo định mức tiêu dùng; cắt giảm chi tiêu; tái cơ cấu nợ nước ngoài; và hỗ trợ tài chính lớn từ cộng đồng quốc tế.

Ông Maduro không cố gắng để làm bất cứ điều nào trong số này; thay vào đó dành sức lực và sự sáng tạo của mình để duy trì quyền lực, bằng bất cứ giá nào. Nhưng thời gian đang dần cạn kiệt. Trừ khi Maduro thay đổi, nếu không Quốc hội mới – nơi mà phe đối lập đã giành đến hai phần ba số ghế và có quyền thay đổi hiến pháp – sẽ thay đổi chính Maduro.

Ricardo Hausmann là cựu Bộ trưởng Kế hoạch của Venezuela và cựu Kinh tế trưởng của Ngân hàng Phát triển Liên Mỹ, và là Giáo sư ngành Thực hành Phát triển Kinh tế tại Đại học Harvard, nơi ông giữ chức Giám đốc Trung tâm Phát triển Quốc tế.

Copyright: Project Syndicate 2015 – Stopping Venezuela’s Harvest of Sorrow

Để lại lời nhắn

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.