Muôn màu phong tục các sắc tộc Tây Nguyên-Phóng Sự

Nền văn hóa cổ truyền của các tộc người Tây Nguyên phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên. Tận sâu thẳm trong tâm thức của người bản địa, họ rất sợ các vị thần linh nên có nhiều hình thức kiêng cữ phức tạp và nhiều nghi lễ, lễ hội. Trong xã hội hiện đại, những tập tục lạc hậu đang dần bị loại bỏ, còn những mĩ tục truyền thống có ý nghĩa và tác dụng tích cực được bà con gìn giữ và phát huy.
Ðám cưới của người dân tộc M’Nông
Các dân tộc Tây Nguyên vẫn còn mang đậm tính huyết thống và tính cộng đồng bền chặt cùng những mối quan hệ cổ truyền tốt đẹp. Dẫu vậy, nơi đây còn nhiều luật tục như: Bắt chồng, nối dây và phạt vạ…khiến người trong cuộc dở khóc, dở cười.
Tục “cưới nợ”
Khi hoa cà phê nở trắng bồng bềnh trên nương rẫy, hoa pơ lang đỏ thắm giữa ngàn xanh, những chú ong bay đi lấy mật…khắp các buôn làng, thôn xóm tràn đầy sức sống, những thiếu nữ đến tuổi cập kê rạo rực chuẩn bị sính lễ cho mùa “bắt chồng”. Tại những bến nước trai gái trao gửi yêu thương… Đó là mùa tình yêu trên đại ngàn Tây Nguyên.
Dọc những ngôi nhà sàn gỗ của đồng bào Gia Rai ở buôn C1, thị trấn Ea Súp, huyện Ea Súp, những bó củi được xếp dưới sàn nhà hay bên góc sân là sính lễ của cô gái Gia Rai đi bắt chồng. Trong mùa tình yêu, lời tỏ tình của người Gia Rai xuất phát từ tấm lòng của người con gái, khi người con trai đồng thuận thì cặp trai gái ấy sẽ tìm hiểu rồi yêu nhau. Chàng trai sẽ làm một chiếc vòng cầu hôn để minh chứng cho tình yêu nồng nàn cho cô gái.
Theo già Y Phi M’Jâu (thị trấn Ea Súp) trước đây khi muốn bắt chồng thì người phụ nữ Gia Rai phải biết nấu cơm, dệt vải và chặt củi. Đối với người Gia Rai, những thanh củi mang một sức mạnh huyền bí, vừa mang ý nghĩa kết nối lại vừa mang một quy ước, một lời thề ngầm về hạnh phúc gia đình. Ở buôn làng người Gia Rai bây giờ, tục lấy củi cầu hôn còn ít nhưng bà con vẫn duy trì phong tục lấy củi vì đối với dân tộc Gia Rai thì bếp lửa không thể thiếu trong nhà. Nhưng bà con chỉ lấy những cành cây khô, gãy rụng trên rừng chứ không chặt cây rừng.
Chị H’Hiêng Ađrơng (thị trấn Ea Súp) cưới chồng cách đây 4 năm chia sẻ: Mùa bắt chồng rộn ràng náo nhiệt nhưng để hỏi được một người chồng còn phải có lễ vật thách cưới. Đám cưới của người Gia Rai tưởng chừng rất đơn giản, không tốn kém. Có bữa tiệc cưới chỉ cần 1 con gà, 1 ghè rượu thế là cô dâu chú rể đã được hai họ công nhận vợ chồng nhưng đó chỉ là cô dâu nghèo được “nợ cưới” khi bắt chồng. Khi nào gia đình cô dâu có điều kiện thì phải trả nợ cho họ nhà trai và dân làng một đám cưới chính thức. Trong luật tục quy định: Nếu con gái chưa trả được nợ cưới, cha mẹ muốn làm lễ mừng thọ thì không được thui bò. Những đứa con sau muốn bắt chồng cũng không được làm lễ cưới. Nếu bố mẹ đột ngột qua đời mà nhà trai làm khó dễ sẽ không cho chôn. Tuy nhiên, ngày nay tục lệ này chỉ còn lại rất ít ở một số tộc người Gia Rai. Họ đã xóa bỏ giảm bớt những thủ tục để con cháu được sống vui vẻ, hạnh phúc.
Ông Y Bơr Kbuôr, buôn trưởng buôn A1, thị trấn Ea Súp cho biết: Con gái đi cưới chồng thì phải chịu những lễ vật do nhà trai đưa ra. Theo quan niệm của nhà trai, thách cưới là một việc làm cần thiết, khi gia đình mất đi một lao động chính. Nhiều lúc thách cưới cao khiến đôi vợ chồng trẻ phải còng lưng làm trả nợ. Nhưng đây là tập quán từ xưa nên khó bỏ. Tuy nhiên những năm gần đây việc thách cưới đã giảm đáng kể.
Phận…kèo dưới của trai buôn
Cộng đồng dân tộc Tây Nguyên mang đậm chế độ mẫu hệ, lễ hỏi chồng của đồng bào Ê Đê còn duy trì phổ biến hầu khắp các buôn làng. Là thân trai được vợ cưới ấy thì phận trai đúng là 12 bến nước, suốt đời ở nhà vợ. Được vợ cưới về mà làm điều sai trái có lỗi bị vợ đuổi ra khỏi nhà phải răm rắp khăn gói ra đi.
Đến xã Krông Na, huyện Buôn Đôn, có thời gian trò chuyện cùng người đàn bà quyền lực H’Khăm Lâm (hay còn gọi Ami Pheng, sinh năm 1973). Họ thường nói phụ nữ chân yếu tay mềm, đối với chị em phụ nữ đồng bào nơi đây từ khi còn con gái đã xẻ gỗ, bổ củi…cưới chồng về còn là trụ cột gia đình. Chị kể, chồng chị hiền lành, chăm chỉ. Anh đi đâu phải báo chị biết, làm được tiền về đưa hết cho vợ, mọi chuyện trong gia đình chị là người quyết định cuối cùng nhưng chị rất tôn trọng chồng mình, có chuyện gì đều bàn bạc cùng anh. Nở nụ cười hiền, anh Y Đeng Byă (chồng chị H’Khăm Lâm) chia sẻ: Mọi việc lớn nhỏ trong gia đình đều do vợ quyết định, nhưng tôi thấy những gì vợ làm đều rất đúng.
Cách đó vài ba nóc là nhà Ami Ni Sân, bà con trong buôn đã bao lần chứng kiến ông Ma Ni Sân ôm đồ về nhà cha mẹ đẻ, đến khi vợ nguôi giận, ông mới dám về năn nỉ vợ cho vào nhà. Theo Ami Sân, chồng bà rất thích nhậu, mỗi lần nhậu say ông lại chửi bới vợ con. Đỉnh điểm có một lần ông say đã cầm tô sành ném trúng trán bà chảy máu. Lần này bà đã thưa chuyện với già làng. Cha mẹ Ma Ni Sân phải mang một con heo và một ché rượu cần nộp phạt, từ đó ông ít nhậu hơn và không dám ra tay với vợ.
Chị H’Khăm Lâm chia sẻ: Trong quá trình chung sống với nhau nếu không may người vợ chết, người em gái của vợ tiếp tục thay chị làm vợ và có trách nhiệm nuôi các cháu. Đó là tục Juê Nuê (nối dây) của đồng bào Tây Nguyên. Trong buôn này, trước có nhiều trường hợp không đồng ý nối dây bởi họ cảm thấy giữa họ không có tình yêu. Những trường hợp như vậy sẽ bị già làng, dòng họ phạt. Người nối dây phải chịu phạt đầy đủ thì mới có quyền cưới người khác. Nhiều người bảo tục này lạc hậu cần phải loại bỏ.
Những người phụ nữ Gia Rai đi bộ lấy củi
Nguyễn Thảo (Tiền Phong)

Muôn màu phong tục Tây Nguyên – Kỳ 2: Bí ẩn làng ma

TP – Những ngôi nhà mồ giữa đại ngàn Tây Nguyên đến nay vẫn là điều bí ẩn đối với nhiều người. Xung quanh nó thêu dệt những câu chuyện nhuốm màu huyền thoại. Nếu ai lần đầu đến đây chắc hẳn sẽ có cảm giác như lạc vào thế giới huyền bí của rừng tượng gỗ. Quan sát kỹ sẽ thấy đây là tác phẩm nghệ thuật và kiến trúc dân gian đặc sắc của các tộc người Tây Nguyên.

Khu nhà mồ ở làng văn hóa Pleiop, Pleiku, Gia Lai
Khu nhà mồ ở làng văn hóa Pleiop, Pleiku, Gia Lai

Linh hồn tượng gỗ

 Dẫn chúng tôi đi đến khu nhà mồ nằm giữa cánh rừng của xã Krông Na, huyện Buôn Đôn (Đắk Lắk) nơi có nhiều bức tượng kỳ quái. Trong không gian tĩnh mịch đến rợn người, giọng già Ama Đăng hòa lẫn vào tiếng ầm ù của rừng xanh: Khu vực cư trú của người chết áp sát khu vực của người sống về phía Tây, trục Đông Tây là con đường nối liền người sống với thế giới của thần linh, là ranh giới giữa sự sống – chết. Họ tin rằng, con người khi sống có linh hồn (bơngắt), khi chết linh hồn biến thành ma (atâu), “Atâu cũng có cuộc sống như người dương gian nên khi người chết được 3 năm hoặc lâu hơn, đồng bào Tây Nguyên sẽ tổ chức lễ bỏ mả (lễ Pơ thi). Đây là lễ hội lớn nhất, quan trọng nhất của buôn làng và được duy trì đến bây giờ.
Đồng bào Tây Nguyên tin rằng chỉ khi làm lễ bỏ mả người chết mới về thế giới bên kia. Từ đây người sống sẽ không vương vấn gì với linh hồn người chết. Người vợ hoặc chồng góa sẽ hết giai đoạn tang và chấm dứt quan hệ vợ chồng với người đã mất. Lễ bỏ mả có khi tốn cả trăm triệu nhưng ai nấy đều vui vẻ. Họ bỏ ra số tiền lớn để tổ chức và nghĩ rằng đây là số tài sản chia cho người thân đã ra đi. Đây là lễ hội quan trọng. Tại đây các sắc thái văn hóa lẫn các loại hình nghệ thuật truyền thống sẽ được tái hiện.
Trong ánh lửa bập bùng của những ngày lễ hội ở nghĩa địa, ngôi nhà mồ hiện lên nét độc đáo tạo nên không gian huyền bí bởi hàng tượng gỗ xung quanh với những nét biểu cảm buồn thương, vui nhộn, khắc khổ xa xăm, tư lự…đã để lại nhiều cảm xúc, suy nghĩ cho người xem về kiếp nhân sinh.
Tượng gỗ là sản phẩm không thể thiếu trong lễ bỏ mả của người dân tộc bản địa Tây Nguyên. Mỗi bức tượng nhà mồ tạo ra là những đứa con tinh thần mà các nghệ nhân đã thổi hồn vào từng thớ gỗ. Theo các già làng, việc tạc tượng đặt ở nhà mồ xuất phát từ 2 truyền thuyết của người dân bản địa nơi đây. Một truyền thuyết kể rằng: Ngày xưa các vị tù trưởng giàu mạnh ở Tây Nguyên khi chết đều chôn theo người để hầu hạ. Thời gian sau đó họ dùng gỗ làm hình nhân thay thế cho người sống. Còn truyền thuyết khác kể về một cô gái xinh đẹp hát hay, múa dẻo nhất vùng được nhiều trai làng thầm yêu trộm nhớ. Đột ngột cô gái qua đời, có một chàng trai quá đau buồn nên đã ngồi khóc bên mộ cho đến chết và hóa thành tượng gỗ ngồi canh giữ, trò chuyện với cô gái hàng ngày.
Theo nghệ nhân Ksor hei (xã Ia Rmok, huyện Krông Pa, Gia Lai) – nghệ nhân làm tượng nhà mồ – cái bụng phải tốt, mắt phải sáng mới tìm được thân gỗ tốt, đẽo cái tượng nó mới đẹp, con quỷ dữ sẽ không dám quậy phá linh hồn người chết.
Cùng với chuyển biến trong cuộc sống, nhà mồ và tượng nhà mồ có nhiều thay đổi. Nhiều nơi làm theo hướng đơn giản hơn, sử dụng nhiều vật liệu mới thay cho mái cỏ tranh hay phên nứa. Bên cạnh những tượng cổ truyền, nghệ nhân đưa hình ảnh cuộc sống đương thời vào thế giới tượng nhà mồ, nhưng các nghệ nhân tạc tượng ấy vẫn làm tất cả bằng con dao, chiếc rìu, cái đục. Tượng gỗ là sản phẩm của người sống làm tặng người chết với tất cả sự trân trọng, thương mến. Tượng gỗ có ý nghĩa là hình bóng thay thế người sống về làng ma bầu bạn, để người chết được vui vẻ hạnh phúc vì mình được quan tâm, được chia phần để không còn về quấy phá người đang sống.
Lời nguyền về sự đánh cắp bảo vật của người chết
Đồng bào Tây Nguyên có tục chia của cho người chết vì thế tình trạng phá hoại nhà mồ để lấy cổ vật xuất hiện ở nhiều buôn làng các tỉnh Tây Nguyên. Từ xa xưa, câu chuyện về cổ vật là đồ tùy táng luôn bao trùm bởi lời đồn thổi nhuốm màu ma mị tâm linh. Người nào lấy trộm đồ của người chết sẽ bị quả báo rùng rợn. Dù lời nguyền ma quái thế nào thì những món đồ cổ giá trị vẫn luôn có sức hút với những kẻ chuyên săn trộm cổ vật.
Ông Ama Phương (buôn trưởng buôn Trí A, xã Krông Na, Buôn Đôn, Đắk Lắk) cho biết: Cách đây hơn 10 năm một số kẻ gian lợi dụng đêm tối đã lẻn vào đào trộm mộ của vợ chồng ông Y Thu (Vua săn voi) lấy đi một số cổ vật của quốc vương Xiêm La và các tù trưởng ở Tây Nguyên tặng cho vua Voi. Năm 2013, gia đình ông Y Phương tự bỏ tiền xây bờ rào và làm một cánh cổng sắt lớn khóa lại để bảo vệ khỏi sự xâm hại của kẻ xấu.
Việc đào trộm mộ gây xôn xao về sự báo oán rùng rợn cách đây hơn 10 năm ở Xã La Ka, huyện Chư Pah, tỉnh Gia Lai. Hơn 10 thanh niên trong làng lặng lẽ đào nhà mồ của làng để tìm cổ vật sau đó bị bắt quả tang và đưa ra trước cộng đồng kiểm điểm.
Phong tục Tây Nguyên,nhà mồ Tây Nguyên,Đắk Lắk,Tây Nguyên - ảnh 1
Mộ vua săn voi từng bị kẻ xấu đào để trộm cổ vật
Những năm sau đó, những người này luôn bị ám ảnh bởi con ma rừng đã theo họ báo oán. Nhớ lại chuyện này, đến giờ ông Rơ Châm Chot (sinh 1969, một trong những người đào trộm mộ năm đó) vẫn còn sợ hãi vì sau lần đó một số người trong nhóm đào trộm mộ đột nhiên chết bất đắc kỳ tử. “Chúng tôi đã từng làm những việc kiêng kị mà tập quán không cho phép nên luôn bị day dứt lương tâm, dằn vặt, lúc nào cũng bị ám ảnh bị trả giá. Đây cũng là bài học cho ai rắp tâm xâm hại đến mồ mả linh thiêng trong đời sống của đồng bào dân tộc”.

Theo  Ông Y Kô Niê, phó trưởng phòng Quản lý Văn hóa, Sở Văn hóa Thể thao Du lịch tỉnh Đắk Lắk, nhà mồ Tây Nguyên là một phần vô cùng quan trọng, đặc sắc trong văn hóa cổ truyền của đồng bào dân tộc Tây Nguyên. Nó vừa là văn hóa vật thể, vừa là phi vật thể. Nhà mồ có giá trị nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc lại có ý nghĩa về dân tộc tôn giáo. Bây giờ lớp trẻ đi làm ăn xa ít mặn mà với tập tục này, nhưng các già làng vẫn gìn giữ, phát huy để con cháu sau này biết ý nghĩa truyền thống của dân tộc mình.

Để lại lời nhắn

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: