Ngô Văn Tao đọc “Bác Sĩ Jivago” của Boris Pasternak

logo văn học

NgoVanTao2

NGÔ VĂN TAO(& Văn Cao)

Đọc

“Bác Sĩ Jivago” của Pasternak**

boris_pasternak_r

             

Doctor Zjivago

 

Người ta vẫn nghĩ muốn tìm ra một tác phẩm nghệ thuật chính đáng không bắt buộc phải qua những giải thưởng văn nghệ hay vì tác giả có công danh trong xã hội của thị trường. Luôn luôn phải là sự tác động của mỗi người chúng ta trong sự chân thành hiểu biết và thông cảm. Phải! Đối với riêng tôi, một bức tranh sơn dầu “Phố Phái” của Bùi Xuân Phái nhỏ bé như  bàn tay treo trên bức tường trơ làm tôi rung động và bần thần suy nghĩ như mang nặng cả một tâm tư nghệ thuật và sự đời, nhưng khi trước bức tranh đồ sộ ( bức “hộp súp Campbell” độ 80cmx100cm, trị giá hàng chục triệu dollars!) của Warhol, tôi chỉ thấy hay hay đó, biết ngạo mạn phù phiếm nói ra mặt trái của xã hội trong “hiện đại sự” (la société dans la modernité) của thị trường vụ lợi quần chúng hóa.

Nói như trên, là vì một tháng nay, tôi đọc kỹ quyển truyện “Bác Sĩ Jivago” của Pasternak, chắc chắn không phải vì là “giải Nobel năm 1958”, đó chỉ là một giải xu thời trong chiến tranh lạnh, không hơn gì giải Nobel tặng cho Cao Hành Kiện, giải Nobel năm 2000 cho quyển truyện “Linh Sơn”. ”Linh Sơn” là  ký sự bảng lảng vô tư của kẻ không đi tìm Linh Sơn mà bồng bềnh lang bạt  trong xã hội Trung Hoa vĩ đại, nhân sinh trở nên nhỏ bé tầm thường dưới thể chế chính trị xã hội chủ nghĩa marxít Mao Trạch Đông!

Bác sĩ Jivago” là quyển truyện dài tới 700 trang, cốt yếu nói ra sự nổi trôi của mấy phần tử trí thức trung lưu người Nga trong nội chiến “đỏ và trắng” 1917-1922  khi nổi lên cuộc cách mạng bolchevik cộng sản đưa đến sự thành lập Liên Xô Sô Viết Xã Hội Chủ Nghĩa. Tôi đọc là vì tôi muốn liên tưởng và khắc khoải nhớ lại những oan trái của thời cuộc đối chiếu tương tàn chính trong lịch sử Việt Nam, cuộc cách mạng Marxit-Lêninit (1945-75).

Doctor_Zhivago_02

Bác sĩ Jivago” không phải là một tiểu thuyết đúng nghĩa là tạo dựng những nhân vật với những bức họa bằng lời văn, hiển hiện với chiều sâu của sự đời, lôi cuốn người đọc, người đọc dù đã khép sách lại vẫn  trầm tư thông cảm “ thế giới nhân sinh của một con người” cùng suy tưởng tới “phận đời” trong nghĩa rộng. Cũng không phải là hồi ký của một nhân vật hay của chính tác giả Pasternak (như Marcel Proust trong : “Đi tìm thời gian đã mất” -A la recherche du temps perdu). Tất cả là tổng hợp những ký sự, những sự kiện quá ư bất tất dù chủ tâm cho ta nhận ra sự hỗn loạn của thời đại.

Sự hỗn loạn tổng hợp có thể nói là của chung cho tất cả những cuôc nội chiến, cách mạng xã hội. Khi xã hội không thành hình, không thầy không tớ. Ngăn sông cấm chợ như thời bao cấp! Thiếu thốn đủ mọi điều, nhặt từng mảnh gỗ để đốt lò củi ấm và nấu ăn. Nhà cửa bỗng là của chung, gia đình trưởng giả phải chui vào ở trong một phòng của tư gia biệt thự. Họ tìm bán được gì thì bán để đổi lấy một củ khoai hay một miếng bánh. Sau cùng cũng lũ lượt như gia đình bác sĩ Jivago đi về miền sâu miền xa để trồng rau trồng khoai cho qua ngày. Tôi nghĩ đến nhà văn Nguyên Hồng quỳ trước Tô Hoài, chủ tịch hội nhả văn, xin đựoc phép về Nhã Nam nơi đồng núi làm người nông nuôi vợ nuôi con. Tôi nghĩ đến nhà thơ Hữu Loan về làng làm thợ đập đá để sinh sống. Rồi an ninh xã hội?  Ai là thù ai là bạn, bắt bớ, vu khống, đổ tội cho nhau! Nhân dân tự vệ  kiểm tra, hành sát nhưng chính họ không biết họ phải làm gì; đó cũng là cảnh Nam Cao, nhà văn đảng viên, bị tra xét khi về thôn thăm Vũ Bằng ( truyện:Hai Người Bạn của Nam Cao). Rồi cảnh lùa người chiêu mộ buộc phải làm phu làm lính. Bác sĩ Jivago bị bắt bớ làm quân y, không kịp chào vợ con. Ba năm sau trở lại, vợ con không biết bác sĩ ở đâu sống còn ra sao, đành di tản sang Pháp chạy loạn và chốn cộng, đễ mãi mãi không bao giờ gặp lại.

doctor-zhivago_02.jpg

Tôi liên tưởng tới người chú tôi nửa đêm (năm 1946?) đi tìm đón bác sĩ  vì bà dì ruột tôi trở bụng đẻ, nhưng mất tích luôn không bao giờ về. Tôi cũng nghĩ đến cảnh bao gia đình tan rã kẻ ở, người đi vượt biên di tản vào năm 1975-79, oan trái không cùng như chú Ngô Duy Cầu (hiệu trưởng trường trung học tư thục Văn Lang-Saigon) không kịp di tản cùng gia đình, vướng chân ở lại một mình với cách mang, tháng 5-1975 hoang mang tự tử. Trong “ Bác sĩ Jivago” có những chuyện người bị bắt đầy ra goulag-Sibérie, thì chính bao người tôi quen đã phải vào trại “lao động cải tạo” ở rừng hoang đất độc, hàng năm để khi được thả về chỉ còn là chiếc bóng (như Tuân Nguyễn, như Trần Dần, hay như Vũ Hoàng Chương chỉ trở về khi hấp hối). Dọc qua đấy, đưa tôi tới cả một ngậm ngùi không biết bao nhiêu người xa gần xưa đã sống chết sao qua  thời tao lọan.

Tôi đã đọc “Bác sĩ Jivago” cùng lúc như thầm nhớ“một hồi ký ảo”. Tôi chỉ tiếc Pasternak đã không biết, với những ký ức thêu dệt và sẵn có, viết trọn một tác phẩm trên đề tài sâu rộng mà chính ông đã đặt ra: “Người trí thức trong thời loạn”. Người ta viết quá nhiều về “người hùng của thời chiến” và “người lính của cách mạng”. Thời loạn là tội ác chiến tranh, oan trái  hận thù, bạo quyền “chính nghĩa” với muôn ngàn sự việc âm u bất tất. Người trí thức luôn luôn học hỏi tìm hiểu thông cảm với mọi người, làm sao có thể đứng sang một bên lên súng giết một người. Bác sĩ Jivago, trong quân y, bần cùng tự bảo vệ, phải bắn một lính địch, rồi cũng vội vã mặc trang phục của đồng đội lên kẻ địch để có thể mang về cứu chữa. Người trí thức có ảo tưởng hình nhi thượng đi tìm sự thật; mà thực tế trần gian là ngàn ngàn nghịch lý, có mặt trái của người hùng, đen tối của ước vọng, phản bội của lý tưởng, phân ly của tình yêu… Người trí thức vì thế đa tâm bất tất chỉ có thể là chiếc thuyền gỗ mong manh trôi nổi trong sóng gió của thời loạn. Viết một quyển truyện: “Người trí thức trong thời loạn”, chỉ có thể là truyện của một “phản nhân vật” (un anti-heros) nhưng hiên ngang ý thức  trầm luân khẳc khoải những đau thương bất hạnh, một sử thi cho bi thảm kịch ngàn năm của  nhân loại. Trong văn học Việt Nam ai có thể viết được một kiệt tác đó? Tôi nghĩ đến Nam Cao nếu sống lại. Nam Cao có tài, có tình thương, có ảo vọng nhân từ bác ái; nếu sống lại, còn ý thức mang trên vai cả một phận đời thế nào là ngang trái, như là đảng viên nhưng bị thủ tiêu trên đường xa “chiến khu”.

Sau đây là một vài nhận định về Pasternak. Theo tài liệu trên mạng, thì như Tô Hoài của Hội nhà văn Việt Nam, Pasternak là một hội viên sáng giá của Hội Nhà Văn Sô Viết, đã từng được Staline đích thân gọi điện thoại thăm hỏi. Có lẽ vì thế, nếu Tô Hoài dửng dưng trong những hồi ký của mình, không bộc lộ chút thâm ý gì trước thăng trầm của thời loạn, oan trái của những nhà văn nhà thơ đồng hội, thì nhân vật “bác sĩ Jivago”, một phần nào là hình ảnh của tác giả Pasternak trong chế độ chuyến chế ý thức hệ đảng trị, cũng phớt phơ không dám bộc lộ một chút gì gọi là suy tư của chính mình. Jivago cả đêm nghe lời thổ lộ của Pacha, người chồng của người yêu Lara, tướng sĩ quân nhân cách mạng nay bị “vu khống” (phản cách mạng, phân chia bè đảng??) phải lẩn trốn và tử tự cùng đêm đó. Nhưng Jivago (hay chính tác giả) vu vơ không bận tâm nghe thấy gì. Một sự kiện đáng nói khác, khi về lại Moscowa, sau mấy năm trời trôi dạt trong chiến loạn, vợ con đã di tản xa, Jivago ở với Marina có chung hai con gái; tuy nhiên một hôm Jivago bỏ đi “vô duyên cớ không biết để làm gì”, sống biệt tăm một mình giữa Moscowa! Jivago có thể là nhà thơ không, đi tìm chân lý! Tôi không tin vì tôi đọc nhiều bài dịch ra tiếng pháp và tiếng anh thơ tiếng nga của Pasternak, tôi có cảm tưởng Pasternak chí là thợ chữ, cán bộ nhân viên dịch thơ tiếng ngoại ra tiếng nga. Sau cùng có thể nói không một nhân vật nào trong “Bác Sĩ Jivago” được dưng lên tron vẹn, cho người đọc một cái nhìn sâu lắng, hé thấy một cái gì thật  là bản thân phận đời. Mọi nhân vật đều mơ hồ như chính Jivago.

Tuy nhiên tôi muốn giữ lại một hình ảnh để luận tưởng thêm về cuộc sống. Đó là Lara, người yêu của Jivago. Lara dù Pasternak chỉ phác họa một cách úp mở, vẫn hiển hiện trong suy tư của tôi như một thần tượng điển hình. Lara lúc trẻ là cô gái đam mê, nên bị bủa giàu sang một ông già giăng ra quyến rũ lợi dụng.  Nhưng rồi vẫn biết lớn lên làm một người vơ, người mẹ, người yêu lý tưởng. Trong trắng say mê cuộc sống, sẵn sàng hy sinh cho người thân và thao vác trong thời loạn. Pacha, chồng của Lara, đã bỏ ra đi làm cách mạng, để Lara ở lại một mình với  người con gái nhỏ. Lara biết cần cù ra thư viện trau dồi học thức để có nghề làm giáo viên dạy trẻ, và sau nữa trong chiến tranh biết tập sự trở nên y tá để thich ứng với sự đời. Jivago kiệt sức chốn chiến khu trở về nơi mà Jivago đã gặp  và yêu Lara, Lara (thì bỗng) về tìm đến nuôi dưỡng Jivago hàng tháng. Trước mắt tôi đó là hình ảnh người đàn bà ngày ngày xách nuớc nấu ăn, lau chùi, giặt giũ, tẩm hồ ủi quần áo cho con, cho người yêu. Rồi cuôc sống tao loạn bắt phải lạc các con bà ( có thêm Tania, con gái Lara có với Jivago) và xa Jivago, Lara (lại từ không đâu)vẫn biết trở về giúp lo ma chay cho Jivago (chợt đau tim chết giữa phố). Vẫn một tầm hồn say mê, trong trắng, không một lời than thở vì bất hạnh, Lara nhắc nhở trước linh cữu của người yêu những lời nhớ thương thâm sâu trang trọng, một trang văn đẹp nhất của Pasternak. Lara có những tội lỗi gì, để Lara thầm nhận tội trước linh hồn của Jivago? Ác hại gì để rồi bị đầy và chết ở Siberie? Đó là những điều Pasternak chỉ úp mở không nói ra! Tôi đành nghĩ Pasternak có thâm ý ẩn dụ rằng trong thời lọan, người đàn bà có tội là tội tranh đấu duy trì cuộc sống cho chính mình và cho người thân. Và ai ai nữa cũng có thể, dù chỉ là một người đàn bà bất hạnh, bị chế độ giao thời đầy đọa xử án. Đối với tôi Lara là hiện thân người đàn bà nuớc Nga vĩ đại, người đàn bà của nhân loại có tình thương không bờ không bến, vượt mọi trắc trở ôm giữ niềm hy vọng xây dựng cuộc đời một khi thanh bình trở lại.

 Ngô Văn Tao

 Tháng Sáu 2013

gio-o

Để lại lời nhắn

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s