Chuyện khẩu hiệu ngày xưa-Nguyễn Thông

Chuyện xưa tích cũ thời xây dựng XHCN Miền Bắc

logo văn hóa

Nguyễn Thông

Nguyễn Thông

Chuyện khẩu hiệu 

ccrd

Khi cuộc kháng chiến chống Pháp kết thúc, hòa bình lập lại ở miền Bắc, riêng Hải Phòng-Kiến An quê tôi (thời ấy chỉ là tỉnh) còn phải chờ thêm 300 ngày nữa đợi những lính Pháp cuối cùng rút hết mới thực sự chấm dứt chiến tranh (tháng 5.1955). Lúc ấy tôi mới được hơn 2 tháng tuổi, lớn lên cùng với quê Phòng giải phóng của tôi. Những điều biên ra đây cũng như trong bài trước đều là những gì “mắt thấy tai nghe”, chứng kiến tận mắt, chả hề bịa đặt. Những câu khẩu hiệu tôi kể do chính tôi đọc trên những bức tường, trên bia thông tin, nay tường – bia đã đổ rồi, bị phá rồi, nhưng chúng còn in trong đầu.

Hồi cả miền Bắc thành lập hợp tác xã nông nghiệp, chả biết từ đâu, do ông Tố Hữu hay cơ quan tuyên giáo đề xuất, nơi đâu cũng vậy, khắp mọi thôn làng, trên mọi bức tường thôn quê, đập vào mắt mọi người câu khẩu hiệu “Hợp tác xã là nhà, xã viên là chủ”. Nông dân có thể không biết chữ, nhưng cứ nhìn mãi câu này cũng đọc được vanh vách. Tôi đồ rằng có nhẽ nó bắt nguồn từ thơ của ông Tố Hữu, ông ta ca ngợi hợp tác khiếp lắm,

Hợp tác xã1

“dân có ruộng dập dìu hợp tác

lúa mượt đồng ấm áp làng quê

/chiêm mùa cờ đỏ ven đê

sớm trưa tiếng trống đi về trong thôn.

..đời hết kẻ sống lười ăn bám

đời của ai dũng cảm hy sinh

những người lao động quang vinh

chúng ta làm chủ đời mình từ đây”…

hợp tác xã2

Đại loại cứ rỉ rả như thế, mật ngọt chết ruồi, lừa rất siêu, nông dân say “chết” như rạ. Ai cũng tưởng mình được làm chủ. Ông Tố Hữu và đám đệ tử chân truyền của ông ta có công cực kỳ to lớn với chế độ, nhưng với dân thì tội to bằng giời, cẩu đầu trảm cũng chưa xứng.

Mà phải công nhận khẩu hiệu của chế độ mới viết kiểu vần vè dễ nhớ, khá ngắn gọn, thiết thực cụ thể, đánh sâu vào lòng người. Đã xác định hợp tác xã là nhà thì mình phải chăm lo cho cái nhà mình hết lòng hết sức, chính mình làm chủ cơ mà, có đi làm thuê cho ai đâu. Nghe thế, ai cũng sướng. Phải nói, nông dân xứ ta rất dễ bị lừa. Những ai tỉnh táo một tí, chần chừ không vào hợp tác thì cán bộ suốt ngày đến nhà vận động, thuyết phục, rồi dọa dẫm, đe nẹt. Nhà tôi nằm trong số “chậm tiến” ấy, cuối cùng cũng phải kéo cờ trắng đầu hàng chế độ mới, bao nhiêu ruộng trâu, tư liệu công cụ sản xuất bị thu gom hết vào hợp tác, giữ lại được mỗi cái thân để hằng ngày “phát huy quyền làm chủ tập thể”, thực tế là làm thuê cho cái thứ mà mình không ưa. Hơn 9 sào ruộng (1 sào bằng 360 mét vuông) thày bu tôi tằn tiện tiền nong bao năm gom góp mua dần được, phải nộp cho hợp tác, khi hợp tác tan rã, bị mất trắng. Làm ăn kiểu hợp tác không nghèo, không phá sản mới là chuyện lạ.

Gắn liền với câu khẩu hiệu nổi tiếng trên còn có câu nữa gọn gàng hơn, phổ biến cả ở nông thôn và thành thị: “Mỗi người làm việc bằng hai”. Phải nói rất kinh. Hình như nhà cai trị cảm thấy người dân làm việc toát mồ hôi hết sức mình vẫn chưa đủ, mà cần phải nhân lên gấp đôi gấp ba mới xứng đáng được gọi là “con người mới xã hội chủ nghĩa”. Tuy nhiên, họ không trắng trợn bóc lột sức lao động bởi họ đang tuyên truyền chống bóc lột, đề cao làm chủ tập thể. Vậy là rủ rỉ, khuyên công nhân, nông dân hãy làm việc bằng hai, nếu bằng ba bằng bốn thì càng tốt. Ông anh họ tôi làm giáo học, nhận xét rằng không ai giỏi bóc lột sức lao động bằng chế độ này. Họ nói như rót mật vào tai, mình cứ mê đi, líu ríu theo họ, không cần biết đi đâu. Tôi còn nhớ họ tuyên truyền ca ngợi chị Phạm Thị Vách nông dân ở Hưng Yên nhà rất nghèo, sống thiếu thốn cực khổ nhưng suốt ngày lăn ra đồng làm thủy lợi. Nhà thơ Xuân Thiêm còn viết hẳn bản trường ca bốc chị lên tận mây xanh, tôi vẫn nhớ trong đó có chi tiết chị Vách đào kênh lấn vào đất nhà một ông trung nông, ông này ra cản, chị Vách xốc tới, vật ông ngã lăn đùng, cứ thế đào hùng hục. Ông kia chịu thua, giận nhưng khen chị Vách:

“Về nhà mắng chó chửi gà

Giỏi thay con gái đàn bà mà ghê”.

Chị này còn được phong anh hùng lao động, cứ có đại hội hội nghị gì long trọng là được xe từ Hà Nội rước về, ngồi hẳn trên đoàn chủ tịch, cạnh cả cụ Hồ.

Bên công nghiệp cũng vậy, họ ca ngợi nức nở những điển hình công nhân dệt, như chị Đào Thị Hào ở nhà máy dệt Nam Định chẳng hạn, sau này là vợ ông Nguyễn Văn An, nhân vật số 2, suýt làm tổng bí thư. Người bình thường chỉ đứng được vài máy nhưng điển hình dệt như chị Hào đứng máy cùng lúc những 16 máy, chân tay còn nhanh hơn cả con thoi. Bà Hào cũng được phong anh hùng. Nhà thơ Huy Cận ca ngợi

“Chị Hào dệt nhanh như thoi giữa sợi/

Chị Tỵ đào kênh nước bạc cơm vàng.

Lòng yêu nước kết tinh từng hạt muối/

Chị Lượm xây đời bạn gái hiên ngang”

là viết về mấy chị anh hùng Hào, Lượm, Tỵ, Khíu, Tuyển… Có gương rồi, mọi người cần học tập và làm theo đi thôi. Chỉ có điều ai cũng bị lợi dụng. Nghe bảo sau này bà Vách lúc hết thời, hết tác dụng tuyên truyền lại quay trở về cuộc sống nghèo khó, như ông lão đánh cá trong truyện cổ tích vậy. Bà Khíu, bà Tỵ đều khổ. Chỉ bà Hào may mắn lấy ông chồng yếu nhân nên được cậy nhờ, vinh hiển. Nghe đồn cả ông em bà con bà Hào là ông Đào Ngọc Dung cũng được ông An nâng đỡ, làm đến Bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn, giờ đang là Bộ trưởng Bộ Lao động – Thương binh – xã hội. Nhìn tổng thể thì đám đông làm việc bằng hai có mẫu số chung “được tiếng khen ho hen cả đời”.

Có một thời rất dài, dạy văn, học văn, thi văn ở trường cấp 2 lẫn cấp 3, kể cả thi học sinh giỏi tỉnh thành hoặc toàn miền Bắc chỉ tập trung vào 2 nội dung: Chủ nghĩa anh hùng cách mạng; Cuộc sống mới và con người mới xã hội chủ nghĩa. Đứa nào kiến thức thông kim bác cổ nhưng không làu 2 nội dung trên thì cũng như chưa biết gì.

Dân chúng thì làm việc bằng hai, nhưng cũng ối anh dựa vào đó vinh thân phì gia. Ở nông thôn, là anh chủ nhiệm hợp tác xã. Dạng anh chủ nhiệm như ông nhà thơ Hoàng Trung Thông tạc khắc trong thơ, tôi chắc là bịa, ông tưởng tượng vẽ vời ra thôi. Ở thành phố, lâu lâu mới mò về thôn quê làm chuyến thực tế sáng tác, cứ cơm gà cá gỏi rượu say ngày ba bữa, khi về nó lại biếu chút quà quê cây nhà lá vườn, cho dăm ký nếp, chục bơ lạc, cặp gà sống thiến… thì vẽ gì chả đẹp, nào là

“anh làm chủ nhiệm đã ba năm

ba năm vật lộn cùng khó khăn”,

nào là

cùng bao đồng chí anh đi trước

/đứng mũi chịu sào đầu gió ngược

có đêm nằm nghĩ cảnh gieo neo

vợ yếu con đông chưa hết nghèo

nhưng rồi lại nghĩ đường đi tới

nước nổi lo chi bèo chẳng nổi

lại lao vào việc lòng say sưa

hết sớm thôi chiều nắng lại mưa”.

Chỉ có điều, các thi sĩ nhà ta cũng thừa biết, trong mắt dân, chủ nhiệm là thứ tai ách, là quân bóc lột ăn bám. Dân đã từ câu khẩu hiệu “làm việc bằng hai” rồi gắn thêm cho nó cái đuôi định hướng xã hội chủ nghĩa, họ viết hẳn lên tường nhà hợp tác khẩu hiệu:

“Mỗi người làm việc bằng hai

để cho chủ nhiệm có đài có xe

Mỗi người làm việc bằng ba

để cho chủ nhiệm xây nhà xây sân

Mỗi người làm việc bằng tư

để cho chủ nhiệm có dư thóc thừa

Mỗi người làm việc bằng năm

để cho chủ nhiệm vừa nằm vừa ăn”…

Ai sống ở nông thôn miền Bắc những năm thập niên 60 – 80 cũng đều biết những câu khẩu hiệu ấy.

(còn tiếp)
Nguyễn Thông

Để lại lời nhắn

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.