Tập tục còn lại của sắc tộc Xê Đăng Kontum: Tục bôi máu và tục bắc máng !

người sắc tộc đọc báo

Kon Tum: Tục xưa còn lại :tục bôi máu

Nhiều vùng đồng bào dân tộc thiểu số Kon Tum đến nay vẫn còn giữ lại… tục bôi máu.

Đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Kon Tum có một tập tục rất lạ: trước khi tỉa lúa đều lấy máu gà, máu chó bôi trên rẫy để làm phép; mua đồ dùng mới về nhà thì bôi máu cho Yàng, cùng nhiều kiểu bôi máu lạ lùng khác nữa. Tục này đến nay nhiều vùng vẫn còn giữ lại.

Nhà rông của người Xê Đăng nhánh Xơ Đrá – Anh: P.A

Bôi máu trên rẫy xua đuổi ma xấu

Chiều dần tàn ở làng Kon Rơ Nu, xã Đăk Tờ Re, H.Kon Rẫy (Kon Tum). Trong căn nhà sàn đơn sơ của già làng A Ek (61 tuổi), chúng tôi được nghe kể rất nhiều tập tục xưa còn sót lại. “Tháng 2, tháng 3 là mùa phát rẫy tỉa lúa ở đây. Bà con vẫn duy trì tục bôi máu. Mai này có hết lúa rẫy vẫn biết tập tục hay của người Xê Đăng của mình”, già Ek nói.

Già làng A Ek kể, trước khi phát rẫy, người Xê Đăng phải cúng gà cho Yàng và nghỉ trong vòng 2 ngày uống rượu, ăn thịt. Trong lễ cúng, người Xê Đăng “xoe” (cầu, khấn) Yàng cho mùa lúa tốt tươi, được mùa, nhưng không quên lấy một ít máu gà (hoặc máu chó) để dành sẵn.

Khi rẫy phát xong, từng gia đình lấy máu gà (có gia đình dùng máu chó) bôi lên một vài thân cây còn giữ lại trong rẫy, miệng thì thầm “Yàng hãy giúp gia đình đuổi cái con ma xấu đến phá rẫy, ăn hết cây lúa, cái bông lúa…”. Bôi máu trên cây xong, người Xê Đăng ở đây tiếp tục xuống con suối gần rẫy vẫy máu tươi xuống để làm phép, ngăn chặn triệt để ma xấu vào rẫy này. Đến khi vết máu khô lại, cây lá trên rẫy cũng héo úa đi là đồng bào Xê Đăng đốt rẫy tỉa lúa.

Bôi máu và rượu cần xuống hố chôn cây nêu – Ảnh: P.A

Bôi máu trên đồ dùng mới mua

Già làng A Ek nói, không chỉ tục cúng Yàng trước khi phát rẫy, làng Kon Rơ Nu I còn bôi máu lên các đồ dùng mớ mua về nhà, học hành thi đậu đại học, cao đẳng cũng làm tục bôi máu. Khi đi học, gia đình cũng làm lễ bôi máu. Đến khi cầm bằng tốt nghiệp về, gia đình cũng làm lễ bôi máu cho Yàng biết mà phù hộ. 

Hỏi sao phải bôi máu kiểu đó, già làng A Ek nói, nó giống như người Kinh cuối năm cúng tất niên, phải có lễ vật như đầu heo, hoa, quả, bát gạo trộn với muối rải ra xung quanh sân vườn vậy.

Chuyến đi công tác ở xã Ngọc Réo, H.Đăk Hà (Kon Tum), chúng tôi hỏi về tục “bôi máu” của người Xê Đăng nhánh Xơ Đrá ở đây, anh U Rớp, cán bộ văn hóa thông tin xã là dân Xơ Đrá chính hiệu dẫn chúng tôi đến gia đình anh U Ôn ở làng Kon Rôn. “Nó mới làm lễ bôi máu cái tivi mới mua đây”, U Rớp đưa đi rồi giải thích.

U Rôn chỉ chỗ vết máu khô lại trên ti vi mới mua – Ảnh: H.D

Gặp chúng tôi, U Ôn dẫn chúng tôi đến chiếc ti vi còn mới tinh, cho xem vết máu khô đọng lại. “Phải làm lễ này rồi mới sử dụng”. Ôn nói và giải thích cho nghe chuyện làm lễ bôi máu của mình.

Đó là máu gà do Ôn cắt để vào ống lồ ô, đổ rượu vào trộn lại với nhau. “Mình lấy rượu ghè (rượu cần) để ở giữa nhà khấn Yàng ban cho sức khỏe, cho cái ti vi nói miết không hư, có cái hình đẹp miết không phai màu”. Khấn xong, U Ôn lấy rượu tiết gà chấm vào một góc ti vi.

U Rớp nói, hồi lấy bằng tốt nghiệp đại học về cũng làm như U Ôn, lấy cả tiết heo, 1 con dê để làm lễ. Hồi đó, Rớp còn lấy gan heo, gan dê xâu vào 2 thanh tre (gan heo cắt thành 5 hoặc 7 hay 9 miếng, không cắt chẵn) rồi để lên bàn thờ rồi khấn Yàng mình đã công thành, cầu Yàng giúp công tác thành đạt.

Bôi máu cho thần Yàng Plut

Người Rơ Măm ở làng Le, xã Mô Ray, H.Sa Thầy (Kon Tum) còn có cách bôi máu cho thần Yàng Plut với lễ nghi hoành tráng hơn cách bôi máu của người Xê Đăng. Biểu tượng thần này to như bắp tay, cao gần nửa mét, nhiều người nói đó là ngà voi hóa thạch (Plut là ngà voi trong tiếng địa phương).

Vị thần này, theo quan niệm người Rơ Măm, đã phù hộ cho họ cuộc sống ấm no, hạnh phúc hàng mấy trăm năm qua. Vì vậy, dù chuyển làng đi từ xứ này đến xứ khác, dù chiến tranh loạn lạc thế nào thì người Rơ Măm cũng mang theo thần này đi theo, thờ tại nhà rông, hàng ngày cấm người vào ra. Cứ thế, người Rơ Măm cúng thần này một lần nhân dịp lúa mới theo từng năm hoặc vài ba năm cúng một lần, mỗi lần cúng kéo dài ít nhất cũng 3 ngày.

Tôi từng chứng kiến toàn bộ nghi lễ cúng thần Yàng Plut. Buổi chiều trước ngày diễn ra lễ tế chính thức, dân làng dựng 3 cây nêu lên giữa sân nhà rông để cột trâu, dê và gà vào. Trước khi dựng cây nêu, dân làng đào 3 hố nhỏ rồi rảy máu và rượu cần vào hố. Sáng hôm sau, ngày tế lễ chính thức, dân làng phải lấy máu từ tim của dê, gà trắng và trâu trắng trộn lại để cầu thần Yàng Put và bôi máu lên thân thần.

Già làng A Reng bôi máu cho thần Yang Plut – Ảnh: P.A

Việc cúng thần này hết sức cầu kỳ. Khi bôi máu, già làng A Reng ở đây làm chủ lễ tế, lấy máu trộn chung của trâu, dê và gà từ trong cái thau nhôm tắm, bôi thấm đẫm lên thân Yang Plut, miệng thì khấn Yàng hãy ăn đi, phù hộ cho dân làng no ấm, mùa vụ, gia súc sinh sôi đầy rẫy, đầy làng; dân làng khỏe mạnh không đau yếu.

Ông Phan Văn Hoàng, Phó giám đốc Sở VH-TT-DL tỉnh Kon Tum cho biết, để gặp được lễ cúng thần này rất khó. Cách đây vài năm, đơn vị đã xuất ngân sách khôi phục lại lễ cúng thần Yang Plút này.

Đón xem: Tục xưa còn lại – Kỳ 2: Lễ bắc máng của người Xê Đăng

Theo Thanhnien.vn

Kon Tum: Tục xưa còn lại – Lễ bắc máng của người Xê Đăng

Một sáng sớm già làng đưa đàn ông trong làng vào rừng tìm nguồn nước, rồi chặt một cây săm lũ (họ tre nứa) làm thanh ngang bắc qua nguồn nước. Đó là một phần nghi lễ bắc máng của người Xê Đăng

Dựng ống nước dẫn về làng – Ảnh: Q.Đ

Người Xê Đăng ở H.Tu Mơ Rông (Kon Tum) năm nào cũng tổ chức lễ bắc máng nước, đưa nước về cho làng. Đây là tục tạ ơn thần linh, cầu sông suối dồi dào nước, người mạnh khỏe, vật nuôi đầy đàn, mùa bội thu.

Ông A Bâu ở làng Năng Lớn, xã Đăk Sao cho biết, theo tiếng Xê Đăng, nhánh Steng, thì “tea” là nước, “kneang” là máng dẫn nước, nên lễ bắc máng nước được gọi là lễ kneang tea. Người vùng này quan niệm, mỗi con sông, cái suối đều có thần linh cai quản nên hàng năm, nghi lễ bắc máng nước được tổ chức dâng lên Yàng nước và thần sông, thần suối.

Mỗi năm, lễ này tổ chức hai lần: vào tháng 10-11 dương lịch, sau khi thu hoạch vụ mùa; một lần vào tháng 3-4, trước khi tỉa lúa.

Một sáng sớm già làng đưa đàn ông trong làng vào rừng tìm nguồn nước. Khi tìm được nguồn nước, già làng cho người chặt một cây săm lũ (họ tre nứa) làm thanh ngang bắc qua nguồn nước.

Sau đó, một con ốc đặt vào đầu bên trái của thanh săm lũ này khấn. Thấy con ốc bò sang bên phải là thần nước đồng ý cho sử dụng nguồn nước; con ốc không bò hoặc quay đầu lại, xem như thần nước không cho phép dùng, phải khấn lại, có khi phải đi tìm nguồn nước nơi khác.

Chọn đất đặt máng nước – Ảnh: Q.Đ

Cắt tiết con dúi đựng vào ống lồ ô – Ảnh: Q.Đ

Theo quan niệm của người Xê Đăng Steng, một khi thần linh không cho phép, mà làng vẫn dùng nguồn nước thì bị trừng phạt như gặp hạn hán, đói, dịch bệnh.

Trước khi bước vào nghi lễ chính thức, ở đầu nguồn và cuối nguồn nước, già làng cho dựng cột “gâng” (tương tự như cây nêu).

Theo ông A Phái, làng Năng Lớn, xã Đăk Sao, cột gâng làm bằng cây le, có tua; treo 13 hoặc 9 vòng tròn nhỏ cũng làm bằng lồ ô và được nối vào nhau, tượng trưng cho sự no đủ, sức khỏe của dân làng, sự tốt tươi của hoa màu, sinh sôi, phát triển của vật nuôi.

Lễ bắc máng nước không thể thiếu con dúi. Họ cho rằng, máu dúi thể hiện sự tinh khiết, đem lại may mắn; dùng máu dúi là cầu mong lúa gạo luôn đầy kho, chuột không phá hoại mùa màng nên con vật hiến sinh là bắt buộc.

Cả làng cùng dự hội sau lễ bắc máng nước – Ảnh: P.A

Phụ nữ cũng được dự hội, ăn uống tại nhà rông – Ảnh: P.A

Buổi sáng, cả làng tập trung đông đủ tại nhà rông và bắt đầu đi ra máng thần nước. Già làng đi trước, theo sau là những người đàn ông mang theo dao, rựa, con.

Đến nguồn nước, già làng đặt một tấm phên đan bằng lồ ô lên ngăn chứa để rác không chảy vào máng nước cây rừng tên đốt loong nhangk, tỏa hương thơm ngát.

Sau đó, con dúi được cắt lấy tiết đựng trong ống lồ ô. Già làng cầm ống này khấn thần xong, mở thông cho nước chảy vào máng và đổ tiết dúi vào. Từ đầu máng, nước mang theo máu con dúi chảy xuôi về làng.

Nước chảy về đến, vợ của già làng lấy nước đầu tiên ở giọt nước để nấu cơm sau đó đến phụ nữ trong làng hứng nước về nhà nấu cơm, đổ vào ghè rượu và sinh hoạt. Đáng nói nữa là, việc tắm giặt ở giọt nước này đầu tiên cũng chính là già làng. Ngày này, nam nữ trong làng cũng tạt nước vào nhau để lấy hên và may mắn.

Già làng và đám đàn ông khi cúng xong ở đầu nguồn nước thì kéo nhau về nhà rông. Lúc này thịt dúi được mang ra để chế biến và cả làng ăn chung, uống rượu cần.

Ngày nay, đời sống đã có nhiều đổi thay, nhiều vùng tại nguồn nước, cây cây lồ ô, nứa nay thay thế máng, ống nước tự chảy bằng nhựa, nhưng hàng năm, lễ bắc máng vẫn diễn ra và duy trì đều đặn, đúng nghi thức.

 
Theo Thanhnien.vn

Để lại lời nhắn

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.