QUÁ KHỨ KHÔNG CÓ MẶT-Tường Vũ Anh Thy

tạp bút

logo viết

 

Quá khứ không có mặt

 

logo hội hoạ

TuongVuAnhThy1

Tường Vũ Anh Thy

Hồi nhỏ, tôi hí hửng với bức tranh Tết. Tranh bằng giấy bổi, in thạch bản, đừơng nét màu sắc đơn sơ. Trong các bức vẽ ngựa trâu, gà lợn , cóc nhái ,lá hoa , cô bé,
cậu bé , người đánh vật …tôi thích nhất bức tranh gà . Không phải chị gà mái với đàn con ,mà là anh gà trống . Mào đỏ , chân vàng , lông cánh long lanh hùng tráng . Tửơng không thể nào có ai vẽ đẹp hơn!
Một hôm có bạn  rủ đi viện bảo tàng Legion Of Honor ở San Francisco xem triển lãm tranh của Picasso . Tôi không thể nào bỏ đi khỏi hai bức tranh gà .
Bức tranh gà thứ nhất tên The Cock, Picasso vẽ ngày 29 tháng 3 năm 1938 . Nét vẽ đơn giản , màu sắc lộng lẫy và sống động . Mỏ và lữơi gà đang …gáy ! Đây là con gà trống biểu tượng của nước Pháp.  Bức thứ hai tên Cock Of The Libration  vẽ ngày 23-11-1944 ; cũng là anh gà trống . Màu sắc vui tươi và tình tứ. Đặc điểm của hai anh gà là cái đầu nó luôn luôn …nhúc nhích ! Cái mỏ nó luôn luôn
muốn …gáy ! hoặc …tán tỉnh ! Còn đôi mắt thì …liếc đưa tình ! Hình như nó loại anh gà trống nhà quê của tôi ra khỏi …tình trường !


Picasso
Tôi nôn nóng về nhà mở coi bức tranh gà mộc bản ngày xưa. Nó vẫn còn đây, mộc mạc , quê mùa , nhưng vẫn hùng tráng và sống động một cách khác . Tôi ôm ngực …thở phào ! Tranh gà của tôi vẫn còn … sống!
Picasso.  Ai cũng phải nhận là mới trong hội họa , cho đến tận  bây giờ, bên cạnh Matisse , Paul Klee … Và cái mới của ông tôi nhận ra một cách tế nhị trong bức Atlier Window, vẽ ngày 3 – 7 – 1943.  Đây chỉ là bức phong cảnh nhìn qua cửa kính của chính phòng Picasso ở . Cái lạ là màu sắc đường nét y hệt tranh của Van Gogh . Thế mà không hiểu  sao ta lại nhận ra …la.i là rất Picasso !
Tôi bỗng nhớ mấy câu thơ của Nguyễn Du :
 mai sau dù có bao giờ
đốt lò hương ấy so tơ phím này
trông ra ngọn cỏ lá cây
thấy hiu hiu gío thì hay chị về

Như những làn sương mù bàng bạc một không gian rất … thu … để Bùi Gíang viết :


em về mấy thế kỷ sau
nhìn trăng có thấy nguyên màu ấy không
ta đi để lại đôi giòng

  á rơi có dội vào trong sương mù

***

Tôi đọc lại văn Tô Hoài , thấy những câu : ” Mặt trăng vàng ệch , nằm thấp lè tè trên đầu ruộng . Những bông lúa mảnh khảnh vươn cả vào trăng . ” (Tập truyện Nhà Nghèo tr. 77 ) hoặc : ” Mùi cười chúm miệng. Đôi mắt liếc ngời lên như một ánh nắng thoáng trong bóng nước . (tr.123)  Đều là những câu văn hay , mà rất đơn sơ . Cái truyện ” Bữa Ruợu Máu ” của Nguyễn Tuân chẳng hạn . Cuộc hành quyết 12 tử tù ông tả thật đặc sắc , mà tôi nhớ Dostoevsky đã không tả được : ” Trời chiều có một vẻ dữ dội . Mặt đất lại sáng hơn nền trời . Nền trời vẩn những đám mây tím đỏ vẽ đủ mọi hình quái rợ . Những bức tranh mây chó màu thẫm  hạ thấp  xuống thêm , và đè sát xuống pháp trường oi gắt . ” ( Vang Bóng Một Thời – nxb Văn Học 1988)  Cảnh làm ta nhớ những bức tranh cuối cùng của Van Gogh ở Auvers mà các nhà phân tích cho rằng tâm thần Van Gogh đang gần …cái chết.
Tôi lần mò đọc lại cả Nguyễn Trãi , ngừơi làm thơ cách đây 6 thế kỷ , thấy những câu như :

                     còn có một lòng âu việc nước
đêm đêm thức nhẵn nẻo sơ chung


Vẫn nghe ra một cái gì … rất tâm tình gần gũi . Sự rung động gần gũi ấy  … vượt thời gian ! 

Họa sĩ Nguyễn Gia Trí nói ngày 02-02-1981 : ” Nghệ sĩ là người  sống với cả vũ trụ , đông tây kim cổ . Khi sáng tác là sống ngoài thời gian ” Đến ngày 24-12-1985  ông nhấn mạnh thêm : ” Nghệ thuật thực , không có thời gian , không có địa lý . Nó luôn luôn sống đời sống hiện tại . ” Rồi ông dẫn chứng một lá thư năm 1923 , Picasso viết : ” Đối với tôi không có quá khứ hay tương lai trong nghệ thuật . Nếu một tác phẩm không thể sống luôn luôn trong hiện tại  thì chúng ta không xét đến .” (Hoạ sĩ Nguyễn Gia Trí nói về sáng tạo – Nguyễn Xuân Việt ghi – nxb Văn Học 1998 )    Vậy thời gian là gì ? Là vận tốc của ánh sáng ? Hay là một ý niệm về cũ mới ?


Nguyễn Gia Trí

Ta khó có thể nghĩ rằng cuộc cách mạng tháng 10 -1917 ở Nga lại bắt đầu từ một câu thơ của Puskin :


Ngọn lửa bùng lên từ tia lửa


Nhóm người làm cách mạng cùng với Lénine đã dùng câu thơ này làm khẩu hiệu và tên tờ báo đầu tiên . Tờ Tia Lửa số 1 ấn hành vào  đúng ngày 24-12-1900 tại Leipzig . Và ngọn lửa bùng lên thiêu cháy chế độ Nga hoàng , làm rungchuyển thế giới 17 năm sau !  Và nói theo kiểu   Trotsky nó đã “cứu nghệ thuật ra khỏi sự lập lại muôn đời “. Ở đây thời gian không những là ý niệm cũ mới mà còn mang ý niệm cách tân.

Nhưng ta cũng không quên rằng , cùng thời gian đó , năm 1905 , Einstein  đưa ra thuyết tương đối : mỗi sự kiện được xác  định  bởi  3 toạ đô không gian , và 1 thời gian . Vậy thời gian chỉ thuần tuý là tốc độ của ánh sáng (300,000 km/giây) ?


Đến nay tuy thuyết  tương đối trở thành …tương đối vì những khám phá về “siêu vận tốc ánh sáng ” , phản vật chất v.v.  nhưng ý niệm về vận tốc vẫn là ưu thế .
Tôi không tản mạn quá đâu . Ngày 29-7-1924 Trostky viết :
“Thật là buồn cừơi , vô lý và ngớ ngẩn đến cao độ nếu nghĩ rằng nghệ thuật thờ ơ với những biến động của thời đại chúng ta . Các sự kiện là do con người chuẩn bị và làm ra ,chúng tác động trở lại và làm biến đổi con người . Nghệ thuật phản ảnh trực tiếp và gián tiếp đời sống cuả con người , những kẻ đã làm ra hoặc sống trong các sự kiện. Điều đó đúng với mọi loại hình nghệ thuật , từ cái đồ sộ nhất cho đến cái thầm kín nhất . Nếu thiên nhiên , tình yêu hay tình bạn không
gắn với tinh thần một thời đại , thì thi ca trữ tình đã vắng bóng từ lâu . ” ( Lev Trockij ,Văn Học và Cách Mạng , Hoàng Nguyễn dịch – nxb Tủ Sách Nghiên Cứu – 2000 ). Vậy thời gian tuy là vận tốc ánh sáng hữu cơ , nó để lại trong quá khứ những con kinh nghệ thuật chảy lênh láng trên cánh đồng hiện tại . Chỉ có hiện tại , hiện tại , và hiện tại mới hiển lộ giòng sống ấy . Mà hiện tại thì mong
manh  . Không có gì chắc chắn cả . Nguyễn Gia Trí bảo : ” Cái gì chắc chắn là cái ấy đã cũ rồi “.

***

Ngày 14-12-2002, trong đêm gặp gỡ thân mật ở Houston , tình cờ tiếp xúc với vài cô cậu sinh viên từ Việt Nam sang du học, tôi như ngừơi mộng du, nhìn thấy một  quá khứ mà đáng lẽ mình phải có mặt. Trước hết họ làm tôi kinh ngạc về vốn liếng văn hoá, văn học Việt Nam giàu có cuả họ. Sau nữa họ làm tôi rung động bởi sự trong sáng nhiệt tình và trung hậu . Chữ “trung hậu” mà có lần nhà thơ Hoàng Cầm đã dùng để viết cho nhạc sĩ Phạm Duy .
Trong lá thư riêng ấy, Hoàng Cầm tự hào đang được sống trong lòng quê hương ,và tiếc cho những ai không hít thở mùi đất bùn cây cỏ và hưởng cái tình rất “trung hậu” cuả Việt Nam. Khi Phạm Duy đưa lá thư cho tôi  đọc , tôi chỉ bâng khuâng  và nghĩ lững thững …

Mười mấy năm qua, bây giờ tôi mới có dịp nhớ lại , và nghĩ lại. Thật là thấm thía. Các cô cậu sinh viên kia đã  đánh thức một cái thây trong hồn tôi …sống lại ! Họ không  thể nào biết được tôi cảm tạ họ vô cùng. Cái quá khứ mịt  mùng đã 28 năm qua bỗng bùng lên. Và tôi có ước muốn điên rồ lắp ghép cái quá khứ mà tôi không có mặt ấy vào cái xác cuả tôi , hoặc ngược lại , thì biết đâu có thể tạo được …một sinh vật mới ! Một con người trọn vẹn
Việt Nam cuả thế kỷ 21! 28 năm qua tôi chưa vào công dân Mỹ , cũng không còn là công dân Việt . Cái căn cước cuả tôi thật là …vô tổ quốc !


Ngày 28-12-2002 nhà nữ hóa học Brigette Boisselier cuả công ty
Clonaid công bố bé gái đầu tiên được tạo sinh cuả trái đất đã chào đời và rất khoẻ mạnh.( Đây có thể chỉ để thăm dò). Tin tức này làm tôi càng hy vọng vào sự
lắp ghép những quá khứ không có mặt  vào hiện tại đang  chết để …trường sinh ! Nghĩa là tôi sẽ bắt chước các nhà khoa học làm một chuyến …vượt thời gian ! Nhưng làm thế nào để thực hiện ,dù tôi có thể di chuyển  nhanh hơn ánh sáng đến 4.7 lần  ? Thưa rằng tôi không biết .

 ***

Ngày 16-5-1890 , Van Gogh từ miền Nam nước Pháp đáp xe lửa tới Paris thăm gia đình ngừơi em , Theo và Johanna . Nhìn đứa cháu mới sanh đang nằm ngủ ,ông bảo : “Đừng quấn nhiều tã cho nó thế , thím nhỏ ạ ” …
Rồi đến ngày 27-7-1890 , từ Auvers ông muốn vượt thời gian bay nhanh đến các vì sao bằng …viên đạn đồng !
Nhưng Van Gogh đã không thành công . Gần 36 giờ sau , ông nói :
“Ước gì tôi được trở về quê hương! ” rồi nhắm mắt. ( The World Of Van Gogh – Robert Wallace – nxb Time-Life Books-1969)
Trong một bức thư viết cho chị , ông từng ao ước :” …nhưng chị ơi , dù sao em cũng thiết tha muốn một ngày kia được nở trên môi một đoá hoa hồn !”

Tôi tin rằng vào khoảng sau 1 giờ sáng ngày 28-7-1890 , Van Gogh  đã liên lạc được với các  vì sao, nơi chính là quê hương ông, và hoa nở thật …trên những bờ môi ( Trịnh Công Sơn )


Van Gogh

Bởi vì ngày 23-4-2000 , nhà văn Nghiêm Xuân Hồng gọi điện thoại nói : ” Có cái này trong Phật giáo ít người biết  : cái Tâm-lung-linh. Gần đây tôi mới thấy ra. Ừ , anh cứ nghiệm mà xem, cái Tâm-lung-linh ấy nó điều khiển tất cả à. Cả cuộc đời đã qua và đang tới là do những “mong cầu” từ ý thức hay vô thức, và đều lọt vào
Tâm-lung-linh để nó thực hiện . Bệnh cũng do sự mong cầu  mà lúc nào đó mình có rồi quên đi , nó lọt xuống vô thức. Rồi thường thường sẽ lọt vào Tâm-lung-linh. Cho nên anh chịu khó niệm chú , đừng sợ hãi gì cả ! ” Ngay lúc ấy tôi cảm nhận được lời ông qua làn sóng thấm vào da thịt .
Tôi chưa kịp thăm ông thì ông đã ra đi ngày 7-5-2000.Tôi làm thơ điếu ông :

TÂM LUNG LINH


mặt trời soi pháp giới
trăng tròn nở hoa nghiêm
sóng nào vỗ đầu tiên
lên vách đá lăng già

đêm lấp lánh lấp lánh
tâm lung linh lung linh
thân người ta một cõi
giữa cuộc trần minh mông

sẽ đi đâu về đâu
đầu và chân không cùng
chập chùng sương và khói
nói chỉ là âm vang

quán tự tại bồ tát
tâm lung linh lung linh
như đèn xa lộ nối
lững thững mình mình mình

quán tự tại bồ tát
hồ khuya nở hoa khuya
cuộc hẹn chưa hề tới
tay vói đổ vầng mây
phương tây ồ phương tây
hồng nghiêm sen một đoá
xuan vẫn còn đâu đây

tâm
lung linh
lung linh

Bài thơ đã đăng trên tạp chí Văn Học số 171, tưởng niệm 49 ngày Nghiêm Xuân Hồng. Giờ đọc lại tôi vẫn còn
xúc động.
Tôi bỗng nhớ đôi mắt to tròn cuả nhà văn  Vũ Khắc  Khoan . Một lần đôi mắt ấy mơ màng khem khép khi kể : ” người ta kể trong bữa rượu ở  Saì Gòn sau 1975 , Nguyễn Tuân có nói : ” mình vẫn nhớ tác giả Thành Cát Tư Hãn lắm đấy chứ ! “


Ồ , tôi có đang tản mạn quá không ? Những ngày cuối năm ở San Jose , tôi chỉ có một mình . Và làm được bài thơ chưa đặt tên :

một mình đi vào núi
chơi với đá và cây
chợt giải mây chặn hỏi
xua tay đứng tần ngần

nhặt về một hòn đá
tạc được đôi lông mày
bằng bặn như mặt nước
khoé mắt còn mưa khô

Tôi tìm cuốn kinh Hoa Nghiêm , định bụng sẽ đọc suốt đêm nay trong tiếng pháo giao thừa đang lác đác nổ      mừng năm 2003 .                                  
                            
Tường Vũ Anh Thy
San Jose 31-12-2002

gio-o

Để lại lời nhắn

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s