Tự hào về nguồn cội từ một bài thơ-Lâm Bích Thuỷ

logo thi ca1

TỰ HÀO VỀ CỘI NGUỒN TỪ MỘT BÀI THƠ 

Lâm Bích Thủy 

LÂM BÍCH THỦY

bao-tang-quang-trung

   Mỗi lần nghe ai đó ngâm nga “Trời Bình Định có thương em lẽ chiếc / Em nằm thương xanh biếc của trời buồn” thì hai từ Bình Định như một chất men dịu ngọt thấm vào từng tế bào trong tôi. Tôi sống xa quê từ nhỏ nhưng chỉ nghe ai nhắc đến danh từ An Nhơn-Bình Định thôi cũng đủ sức lôi tôi về với những quá khứ dịu êm ngọt ngào thanh bình của một vùng quê mà ở đó tôi nhớ lắm những chiếc bánh xèo vỏ (không tôm giá thịt) trải lên mẹt thúng những viên kẹo ú nhai dòn rụm những chén bánh bèo rải tôm khô bánh gói nhân tôm đậu xanh..Ôi nhiều và  đầy thân thương. Tôi tự hào mình là con của miền quê với những đỉnh Tháp Chàm huyền bí với dáng vẻ thanh tao với những khuôn mặt thanh thanh của người dân quê chân chất. Hơn nữa – Đó là nơi mà ba tôi rất tự hào được sinh ra và đã dồn nhiều tâm huyết về Nó.

  Trong 60 năm với cây bút bằng ngôn ngữ thơ ông đã phát họa những vẽ đẹp của Bình Định và nhờ có những bài thơ ấy mà tôi hiểu biết hơn về quê An Nhơn Bình Định;  trong tôi niềm tự hào càng lớn dần lên theo thời gian và lịch sử về quê hương mình .

  Trong khí thế đang vươn lên của thị trấn An Nhơn để sớm trở thành thị xã để dần hòa nhập cùng sự đi lên của cả nước khiến tôi nghĩ đến một trong bốn bài thơ về Bình Định của nhà thơ Yến Lan.-  chính là bài thơ “Bình Định 1935”

 Có lần một PV hỏi: “Trong cả cuộc đời làm thơ ông tâm đắc bài thơ nào nhất”. Không thấy ông suy nghĩ ngay tức khắc “Bình Định 1935”.  

  Bình Định 1935 không chỉ riêng với tác giả nó còn làm mê hoặc bao người ở lứa tuổi trên dưới 70 . Tại sao vậy?

  “Binh Định 1935 được nhà thơ viết vào năm 20 tuổi. Bài thơ còn ít người được biết đến mà lẽ ra nó phải có mặt trong những tuyển thơ lớn của Việt Nam. Cho đến nay Binh Định 1935 mới chỉ được biết đến qua một vài câu trích để minh chứng cho sự ra đời “cách tân” của thơ Việt Nam


-Thuyền bồ câu nghiêng buồm trắng trôi ven

-Trên đài trán thơ hằng lên vọng nguyệt

-Trăng còn nương thuyền nhạc khuất trong sương

-Lan can đỏ xuống dần từng bật bật

-Hồn cuộn dần bật bật khói hương xây

-Hoa tư tưởng phân thân chiều gió trải

-Hồn tôi loãng trên bệ vàng thếp chảy”- 

Yến Lan-cốt cách một đời thơ – Từ Quốc Hoài “

Yen_Lan

Thi sĩ Yến Lan

Nhà Nghiên cứu văn học ĐTD viết:

Có một giai thoại là nhà thơ Lam Giang Nguyễn Quang Trứ – cũng người Bình Định cùng lứa tuổi với Yến lan- khi mới thoạt nghe hai câu đầu ” Đây là chốn….ước mong thuyền ‘ đã đập bàn hét to ” chỉ hai câu đã đủ là Bình Định rồi” một Bình Định vắng vẻ đìu hiu của thập niên 30 của thế kỷ 20. Cảnh vật trong quê hương của Yến Lan hình như lúc nào cũng thắm thiết tình người tình ở đây là thứ tình cảm hướng nội chủ quan…Cơ hồ như Anh nắm bắt đối tượng rồi lại tách rời nó khỏi cái vũ trụ ngoại tại để cùng lặn hụp trong cái ngã thâm sâu của trầm ngâm suy tư.  Nhưng xuyên qua sự trầm tư và bằng vào thiên tư đặc biệt anh cống hiến cho chúng ta một cái nhìn mới lạ một sự diễn tả độc đáo về người và vật. Chính xuyên qua quá trình đó mà thấy được cội nguồn của thiên tài. Và phải chăng cũng từ vô thức bột phát nên nó luôn luôn mang tính ẩn dụ tượng trưng. Như ” Hương phong trường cách biệt” là phong cách của trường thi Bình Định xa xưa giờ có còn chăng cũng chỉ là sương hoa đức hạnh với nỗi niềm bâng khâng nhớ lại những gì đã mất…. Có đặt chân đến thành Bình Định trước năm 1945 mới cảm được ý thơ của bài Bình Định 1935. May mắn cho tôi là thời trẻ  có chút duyên với Bình Định nên đã đặt chân đến nơi này hai ba lần đã từng dạo quanh trên bờ thành xưa. Trước ngày khởi nghĩa 1945 tôi đã ăn nằm trong  nhà Anh Yến Lan nơi Anh gọi là :


 Đây ta sống trong xanh nghiêm thánh thất

Đèn lưu ly hao sáng mộng tràn đầy

Lan can đổ xuống  dần từng bậc bậc

Hồn cu ộn dần bậc bậc khói hương xây..

  Nhưng người khiến tôi quan tâm và tò mò về khái niệm hay của bài thơ nhiều nhất là một giảng viên của Trường ĐHSP Qui Nhơn anh từng hoạt động với tác giả trên mặt trận thông tin tuyên truyền những năm 1945-1954. 

Anh cho rằng “Trong sự nghiệp thơ ca của mình Yến Lan có rất nhiều bài thơ hay trong những bài thơ rất hay ấy nếu cho phép xếp thứ hạng thì Bến My Lăng là thứ nhất và Bình Định 1935 là thứ hai. Một bài thơ tuyệt tác như vậy  mà khi biên tập “Yến Lan nhớ mãi về anh” cho mẹ sao cô không đưa bài thơ nầy vào?” Anh cứ nhắc đi nhắc lại vẻ luyên tiếc  “đáng tiếc vô cùng”. Sau đó anh ân cần khuyên và như đề nghị hẳn hoi “lần sau nếu có viết về Bình Định   nhất thiếc cô  phải đưa bài thơ vào.  Khi ấy cô nên bình giảng nhè nhẹ về bài thơ để cho đọc giả thấy được những nét đẹp của quê hương Bình Định và cái hay cái tài của tác giả đã viết ra nó“.

 Thực ra tôi không đủ trình độ để nhận biết về những điều anh nói. Và như nhà nghiên cứu Văn học ĐTD rất chân tình nói “Cháu không thể giải thích nổi bài thơ này đâu đó là một bài thơ có nhiều từ ngữ nhạc điệu rất mới lạ ca ngợi vẻ đẹp-nơi mà tác giả sống khiến người đọc thích nhưng không thể bình giảng được hết ý của tác giả   cháu mà giải thích không rõ sâu thì uổng cho bài thơ lắm nếu nói không ngoa thì cả nước ta người hiểu về bài thơ này hiện nay chỉ tính trên đầu ngón tay”.

  _3

Nhưng chính vì lời khuyên ấy đã thôi thúc tôi càng muốn tìm hiểu về bài thơ hơn. đó là cớ để tôi tìm về cội nguồn của quê hương mình qua “Bình Định 1935”

-Vậy tại sao không phải là  “Bình Định 1930” không phải là “Bình Định 1938” mà cứ là “Bình Định 1935”.

  Hãy ngươc về những năm 30 của thế kỷ trước Việt Nam ta do chịu ảnh hưởng cuộc khủng hoảng gay gắt của các nước tư bản năm 1933. Cuộc khủng hoảng này tất nhiên đã tác động nặng nề đến các nước tư bản trong đó có nước Pháp (mẫu quốc của Việt Nam lúc bấy giờ). Trước tình trạng kinh tế bị khủng hoảng nặng nề đế quốc Pháp đã trút gánh nặng kinh tế ấy lên vai các nước thuộc địa ở Đông Dương – trong đó Việt Nam chịu hậu quả nặng nề nhất. Trong giai đoạn này tỉnh Bình Định nói chung thị trấn Bình Định nói riêng là một bộ phận của nước Việt Nam nên đã bị tác động mạnh làm ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt vật chất mà nói thẳng ra là nền kinh tế của địa phương ta không ngóc đầu lên được..  Cuộc khủng hoảng mang tính chất dây chuyền đến năm 1935 là thời điểm gay gắt nhất của thị trấn Bình Định. Cuối năm 1934 đầu 1935 Bình Định của chúng ta:

                                    Đây là chốn nương mây và cậy nguyệt

                                    Đàng (đường) chờ xe sông nước ước mong thuyền.

                                    Tịch-dương- liễu không biết mình đang biếc

                                    Tương tư trời tương tư nhạc triền miên.


  “
Bốn câu thơ này thể hiện tài hoa của Yến Lan. Đáng lẽ nói: Thị trấn Bình Định lúc nầy cơ sở công nghiệp không có gì việc mua bán bị đình trệ nông dân không có gạo ăn sinh hoạt của thị trấn hoàn toàn “trông cậy” vào sự “giao lưu” “tiếp tế” của các vùng khác nhưng với tài hoa trác việt của mình Yến Lan đã tái hiện những điều khô khan ấy thành những hình tượng thơ vô cùng tài hoa“- (Cao Kế)  

  –  Hai câu thơ đầu cho ta thấy về mặt kinh tế sinh hoạt vật chất. Còn về mặt tinh thần đời sống văn hóa hết sức nghèo nàn khô kiệt.

  – Hai câu thơ sau nêu lên việc người dân ở đây bị bóp nghẹt và bị đầu độc đến nỗi người dân không thể nhận biết cái đẹp của chính quê hương mình mà cứ tương tư đến một nơi xa xôi – nơi trời cao mãi trên kia..              

     Trong bài thơ ấy tác giả đã miêu tả cảnh “xơ xác” “tiêu điều” của thị trấn Bình Định năm 1935 mà nguyên nhân sâu xa là từ cuộc khủng hoảng kinh tế của các nước tư bản năm 1933 đưa đến và nguyên nhân trực tiếp là do sự bốc lột vơ vét của thực dân Pháp đối với  thị trấn nên làm cho thị trấn ta càng cách biệt đời sống người dân chỉ biết trông chờ vào sự giao tiếp của các vùng bạn. Có lần tác giả bài thơ nói sơ qua ý nghĩa:

.1_20

“Ý chung bài thơ muốn nêu lên:  Tuy là một phố huyện nhỏ nghèo nàn thuộc tỉnh Bình Đinh thế nhưng nó là mảnh đất đầy phong vị ngọt ngào cao sang không vì bị phong kín thành cõi cô liêu xa cách với mọi nơi khác tuy người dân sống trong cái vòng vây phong kín ấy mà tự bản thân nó đã có sẵn đầy hương hoa đầy tâm tư hoạt bát …

 “Trời Bình Định có thương em lẻ chiếc” . có người nghĩ – Em ở đây là một cô em như kiểu người yêu của tác giả .. Thật ra trong bài này không có gì nói đến tình yêu và người thứ ba nào. Ý tác giả ngay từ đầu bài đã nhuốm lên cái không khí cô liêu của mảnh đất và nỗi cô quạnh của người làm thơ:   Trong bài chỉ có 2 người thôi – một – trên kia có Trời – Hai- dưới này là tác giả . Em – đây là lời tác giả xưng hô với trời gọi trời nhìn xuống để thông cảm cho tâm tư của mình đang sầu não. Câu

     “Tịch dương liễu không biết mình đang biếc / Tương tư trời tương tư nhạc triền miền”  Diễn tả bao hàm ý trên nghĩa là những cụm liễu trong màu xanh tươi mát lại không biết mình đang tươi xanh cứ tương tư đến ông trời trên cao mà Trời thì cũng đang buồn nên lại tương tư lên ông trời trên tầng cao hơn. Tương tư trời tương tư ( cho nên cùng nhau rung cành lá để thành điệu nhạc kéo dài triền miền)

  Người Bình Ðịnh ta bi ca dao chê “Bình Ðịnh hay lo” vì Bình Định không có cái ưu thế nổi bật như bạn láng giềng xứ Quảng “Quãng Nam hay cải” nói chung là dân quê ta lúc nào cũng ở trạng thái thấp thỏm trước những tai ương bất trắc lành ít dữ nhiều mà khả năng tự vệ trước những hiểm nguy hầu như mong manh vì cách biệt bởi bên cạnh cái nghèo khổ “nhà ngơ ngẫn những tường vôi keo kiết” bên canh cái cảnh “Nam quách sầu Đông phố quạnh Tây môn xa” “Buổi trăng gầy gió lụy xuống mong manh”

    Nhưng Bình Định vẫn còn có một “Nền văn hóa” một truyền thống văn hóa mang đầy màu sắc tinh hoa dân tộc “Tăm chiu mộ nổi trên dòng nước Đạo”

Nhiều người hỏi tôi về câu này theo sự hiểu biết rất han hẹp xin giải thích: Chữ Đạo viết hoa có nghĩa nói đến vùng hoặc lớp lang v.v còn chữ tăm chiu mộ ở đây có nghĩa là tiếng tăm được chịu tụ về một diểm ->như vậy suy ra một cách trọn nghĩa của câu -> Vùng đất Bình Định là nơi chiu mộ được nhiều nhân vật lịch sử có tài tiếng tăm lừng lẫy nhưng đạo đức khiêm nhường

 Ví dụ: –  Về võ nghệ và tài thao lược thì có 3 anh em nhà Nguyễn (vua Quang Trung..) có nữ đô đốc Bùi thị Xuân có chàng Lía.v.v..;

– Về lĩnh vực Văn hóa Nghệ thuật có Đào Tấn và bốn nhân vật trong nhóm “Bàn Thành Tứ hữu” Long = Hàn Mặc Tử Lân =Yến Lan Qui =Quách Tấn Phụng = Chế Lan Viên….

images140804_T3

Chữ Đạo ở đây còn có ý nói về đạo đức của người Bình Định. Người Bình Định sống an phận hiền lành không bon chen không muốn làm phiền đến ai nhưng sống lương thiện và giàu lòng bát ái. Chẳng thế mà ngay từ triều Nguyễn “Cuốn Quốc Sử Quán” đã viết về Bình Định  “Học trò chăm học người dân siêng cày tính tình trầm tĩnh dũng cảm thích việc nghĩa )

img_7078s

                                 “Rượu ân tình Bình Định xứ lên men”

    Nhưng mặc dù ở “Bình Định hương phong trường cách biêt”(trường ở đây như Nông trường Lâm trường …) nhưng  Bình Định có những tháp Chàm cổ kính dáng đứng hiên ngang mà trong lòng chứa đầy bí ẩn của lịch sử đã tạo nên nó; Bình Định có chùa Ông và vẫn có cảnh      “Giấc trang tử đêm vầy theo hội hát”…

 Chính nhờ có cái hồn cái truyền thống văn hóa này của thị trấn An Nhơn Bình Định nói riêng và cả nước nói chung mà nhân dân Việt Nam mãi mãi trường tồn không những không bị tiêu diệt và không bao giờ mất gốc.

    “Trong cuộc đời sáng tác của mình nếu Bến My Lăng là cái bến trong tâm tưởng của nhà thơ là nơi khai mở những con đường mới “miền đất hứa” (dù chỉ trong mơ) Binh Định 1935  là ngọn cổ tháp sừng sững lưu giữ những vẻ đẹp của non nước thì giờ đây những câu thơ còn đó như những bức tượng những phù điêu được chạm khắc điêu luyện tinh xảo đặt bên cạnh những ngọn tháp cổ tạo nên “một bảo tàng văn hóa” mang phong cách rất riêng của Yến Lan.-TQH)


   
                   Bình Định 1935


Đây là chốn nương mây và cậy nguyệt.

Đàng chờ xe sông nước ước mong thuyền.

Tịch-dương-liễu không biết mình đang biếc

Tương tư trời tương tư nhạc triền miên.


           

Mây nổi đó nhưng hồn chừng xa xứ.

Trăng cô liêu trắng mộng hồ xa nao ?

Xe lỗi hẹn với người trong lữ thứ

Trường – hận- Thuyền muôn dặm cũng hư hao.

Ôi Bình Định mây chia trời cách biệt.

Nhúng bâng khuâng trong giá lạnh sương hoa.

Nhà ngơ ngẩn nhũng tường vôi keo kiết.

Nam-quách sầu Đông-phố quạnh Tây-môn xa.


           

Cây lặng lẽ gượng làm bầy hài đảo

Thuyền bồ câu nghiêng buồm trắng trôi ven.

Tăm chiêu mộ nổi trên dòng nước Đạo.

Rượu ân tình – Bình Định – xứ lên men.

Đường lăng lắc chảy trong quầng nắng nhạt

Nhớ thương từ vườn chuối nuối vườn Dưa.

Giấc Trang-tử đêm vầy theo hội hát

Cuối đôi làng xam xám dệt tơ mưa.


           

 Ôi Bình Định tự thanh cao trao gửi

Buồn xế tà qua mấy cửa rêu xanh.

Nơi đến đọng những vũng chiều lạnh đợi

Buổi trăng gầy gió luỵ xuống mong manh.


           

Đây tôi sống trong thanh nghiêm thánh thất:

Đèn lưu ly hao sáng mộng tràn đầy

Lan can đó xuống dần từng bậc bậc

Hồn cuộn dần bậc bậc khói hương xây.


           

Hồn tôi loảng trên bệ vàng thếp chảy

Cùng hồn trưa quấn quít lấy giao lân.

Tám phương bạn – chợp hàng mi – mộng thấy

Xứ tâm tình vàng rộn lá thu phân.


           

Nhánh tòng bá có đau vì xứ sở

Chớ quặn mình thêm nức nở hồn tôi

Không được sống xin cho cùng được thở

Vạn-lý-tình trong gió ngọt xa xôi.


           

Trời Bình Định có thương Em lẻ chiếc

Em nằm thương xanh biếc của trời buồn

Trên đài trán thơ hằng lên vọng nguyệt

Trăng còn nương thuyền nhạc khuất trong sương.


           

Hoa tư tưởng phân thân chìu gió trải

Trời hoa tiên hồ hải nói trong tâm.

Ôi Bình Định sao nằm trong mãi mãi

Đĩa dầu vơi tim cháy ngọn âm âm… ?

võ Bình Định

Ở thời điểm này tôi rất vui và càng hãnh diện khi nói về quê hương của mình; tuy cuộc sống của người dân thị trấn vẫn còn nhiều vấn đề cần bàn thêm nhưng nhìn chung hiện nay thị trấn đang khẩn trương hoàn thành những mục tiêu về đời sống văn hóa dân sinh trường học giải trí vườn hoa nước sạch để nhanh chóng đưa thị trấn thành thị xã.văn minh. Và mong rằng điều này sẽ sớm hoàn thiện để người dân An Nhơn được sống sung sướng để lớp trí thức trẻ của huyện nhà đem tài năng và sức lực của mình xây dựng cho quê hương tươi đẹp sánh với các thành phố khác và con em chúng ta không bỏ quê đi nơi khác để tự tim đường cứu nhà./.

                                                                                                Ngày 26 tháng 10 năm 2009

                                                                                                            Lâm Bích Thủy

Để lại lời nhắn

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

Trang web này sử dụng Akismet để lọc thư rác. Tìm hiểu cách xử lý bình luận của bạn.